Wanda (1970)

Goede film van Barbara Loden, haar enige film, waarin ze tevens de rol van het gelijknamige titelpersonage vervuld.

Het verhaal doet hier en daar wel wat denken aan Bonnie en Clyde. Wanda wordt goed neergezet door Loden en is iemand, die de nodige feministische trekjes kent. Toch maakt Loden niet de fout om Wanda als de perfecte vrouw af te schilderen. Ze heeft ook haar negatieve eigenschappen en maakt de nodige foute keuzes. Desondanks had ik wel een bepaalde sympathie voor haar.

Het is wel een bijzonder filmpje, dat door het natuurlijke spel van de cast en het bijzondere hoofdpersonage duidelijk boven de middenmoot uitsteekt.

3,5*

Redelijke film over een vrouw die niet veel uit het leven weet te halen en op pad raakt met een crimineel. Een portret over een nogal nihilistische vrouw en daardoor ook wat aan de saaie kant soms. Op een documentaire-achtige manier gefilmd (geen muziek en zonder enige opsmuk in beeld gebracht). Barbara Loden speelt niet alleen de titelrol maar heeft de film ook geschreven en geregisseerd.

Een hartverscheurend mooie film over een vrouw die van zichzelf zegt: 'I'm no good'. Ze laat haar man en kinderen in de steek, wordt ontslagen en blijft dan maar hangen aan een 'petty criminal', die haar slecht behandeld. Ze voorzien in hun levensonderhoud door diefstalletjes en kleine berovingen. Dan moet je inderdaad aan Bonny en Clyde denken maar daarin gaat het over misdaad en vlucht voor de politie. Dit is een heel andere film. Hierin gaat het om een vrouw die nauwelijks tegen het leven is opgewassen, over eenzaamheid, mislukkingen, teleurstelling. Barbara Loden speelt de vrouw met alle nuances. Alles wat er door haar heen gaat kun je van haar gezicht aflezen. Ze doet ook nog eens de regie van deze film. Ze had een Oscar moeten krijgen. Ook nog indringende beelden van het door de steenkoolwinning vervuilde landschap van Pennsylvania. Het slot van de film is al even schrijnend als het begin. Ik geef het maximale aantal punten. Zo jammer dat Barbara Loden hierna geen films meer gemaakt heeft.

De film ziet er interessant uit door zijn documentaireachtige stijl maar uiteindelijk blijkt de film toch niet heel veel te bieden. Het gaat over een jonge vrouw die niets geeft om haar man en kinderen en daarom maar wegloopt waarna ze met elke man meegaat voor onderdak en een beetje eten. Je vraagt je af waarom ze niet iets meer haar best doet iets leuks van haar leven te maken. De dramatische spanning ontstaat vooral doordat ze zich ook door een bankovervaller laat meenemen – waardoor de film even een Bonnie and Clyde vanuit vrouwelijk perspectief lijkt te worden – maar ook dat wordt niet echt spannend omdat ze er letterlijk maar een beetje achteraan hobbelt. De film – “boegbeeld van de Amerikaanse feministische cinema” – draait geloof ik opnieuw in de bioscopen vanwege vrouwendag, maar ik weet niet of deze film reclame is voor het feminisme want veel bakt deze vrouw er niet van zonder man.

Kleine film met en van de toenmalige vrouw van Elia Kazan. Ze was eerder opgedoken in kleine roletjes in films van onder meer haar man. Zelf ging ze ook het toneel op en was daar succesvol. Uiteindelijk schreef ze het script voor Wanda. De aanleiding was dat Loden een krantenartikel las waar een vrouw de rechter bedankte voor 20 jaar gevangenisstraf wegens betrokkenheid bij een bankoverval. Kazan (die in een beginfase ook aan het script werkte) en Loden waren daardoor gefascineerd en vroegen zich af wat voor vrouw in zo'n situatie uit zou kunnen komen. Loden baseerde het script deels op haarzelf en deels op anderen.

Wanda gaat over een vrouw die geen eigen identiteit heeft bepaald voor zichzelf. En daar door richtingloos zoekend door het leven gaat en blijft hangen aan verkeerde mensen. Volgens Loden leefden een hoop mensen zo, waaronder in het verleden zijzelf en vele vrouwen maar ook mannen. Ze ging de film regisseren en speelde zelf de hoofdrol. Verder is de cast grotendeels gevuld met non-professionals. En voor een laag budget gemaakt met een kleine crew.

De film heeft een ruw randje door de documentairestijl en het feit dat deze film uit kostenbesparing op 16mm is geschoten. De film heeft veel improvisatie en is daarom nogal los. De film was een succes op het filmfestival van Venetië, verder werd de film jaren maar weinig vertoond en met een hernieuwde aandacht voor ondergesneeuwde films van vrouwen deze eeuw groeide de status van deze film behoorlijk. Nu is de film zelfs te zien in de Nederlandse filmhuizen en inmiddels een algemeen geaccepteerde klassieker.

Feitelijk heeft de film een heel erg jaren '70 thema. Identiteit. Als Wanda een eigen ik had gevonden, ging het dan niet veel beter met haar.

Na deze film maakte Loden nog twee shorts en regisseerde theater. In 1980, vol met plannen, kreeg Loden de diagnose borstkanker. Een paar maanden later was ze dood.

Een film die zijn futloze hoofdpersonage Wanda volgt als zij door een vervallen Amerika trekt. De enige film die regisseur en schrijver Barbara Loden ooit maakte. Een film zonder doel. Een film zonder heldin. Een film ook die bijna verloren was gegaan. De filmblikken met daarop slechts de naam van producent Harry Shuster stonden klaar om in de afvalcontainer gegooid te worden. De film werd gered van de vernietiging doordat een medewerker van het UCLA Film & Television Archive de moeite nam kennis te nemen van de inhoud van de filmblikken.

Wanda dus. Een film over een emotioneel terughoudende, sociaal ontheemde en in economische malaise.verkerende vrouw die haar echtgenoot en kinderen achterlaat en een doelloze zwerftocht door Amerika begint. De locaties die ze onderweg aandoet zijn onaantrekkelijk maar interessant. Uit historisch, nostalgisch en sfeervol oogpunt. Behalve een gemeenschappelijke onaantrekkelijkheid verbindt een troostelzoe uitstraling de locaties in de film. Zo bevinden we ons in de mistroostige woestenij van een steenkoolwinning in Pennsylvania, in smerige diners, in aftandse kroegen. En zo bezoeken we grote winkelcentra, lelijke parkeerplaatsen en shabby hotels. We reizen door een verouderd straatbeeld en dragen klassieke jaren 70-kleding.

De film Wanda kruipt onder je huid. De precisie waarmee de film het lot van een kansarme vrouw in een patriarchale samenleving in beeld brengt, werkt indringend. De film slaagt er beeldend goed in om Wanda als een verloren schaap weer te geven. Een vrouw die is afgedwaald van de kudde. Een treffende scène is die waarin Wanda voor mijn gevoel minutenlang vanuit de verte wordt gevolgd in de enorme setting van een steenkoolgroeve als zij een weg afloopt. Eenzaam en verlaten. De ongehaaste scène weet die hoedanigheden perfect te verbeelden.

De film wordt wel vergeleken met Bonnie & Clyde (1967), zo las ik. Tijdens het kijken kwam die associatie niet in mij op. Achteraf snap ik de associatie wel enigszins. Loden neemt overigens afstand van die vergelijking met de volgende woorden: “I knew I wanted to make the antithesis of a movie where everyone is beautiful and wears beautiful costumes. Wanda is the anti-Bonnie and Clyde movie.“ Loden die het scenario schreef, baseert zich op haar eigen achtergrond en schreef het scenario bovendien voordat Bonnie & Clyde uitkwam. De film heeft absoluut een eigen smoel.

Wanda is een intrigerende film over een ingetogen rebel. Een apathische vrouw met een opstandig tintje dat aan de oppervlakte komt als ze wordt genegeerd of slecht wordt behandeld. Je ziet het in haar ogen. Je ziet het aan haar lichaamstaal. Onder het oppervlak van apathie en berusting borrelt dan opeens toch iets. Iets dat op het punt staat om uit te breken. Ja, Wanda is een intrigerend personage. Wanda is eveneens een intrigerende film.