Khers Nist (2022)

Jafar Panahi tart opnieuw het Iraanse regime met nog een film die op sublieme wijze de scheidslijnen tussen fictie en werkelijkheid betreedt. Omdat het hem verboden is om (zelf) films te maken, geeft hij zijn assistent-regisseur van afstand instructies bij het filmen van het op ware feiten gebaseerde relaas van Zara [Mina Kavani] en Bakhtiar [Bakhtiyar Panjeei] die een vals paspoort proberen te bemachtigen waarmee ze met hulp van een mensensmokkelaar naar Europa kunnen vluchten. Jafar communiceert vanuit een klein dorpje aan de grens waar hij gast is van Ghanbar [Vahid Mobasheri]. Nadat hij een aantal foto’s in het dorp heeft gemaakt raakt hij conflict met een aantal dorpelingen, aangevoerd door dorpsoudste Sherif [Naser Hashemi], en moet hij het opnemen tegen tradities die botsen met zijn eigen liberale normen en waarden. Een film zoals alleen Panahi ze op dit moment weet te maken, werkelijk uniek, maar minder meeslepend als 3 Faces.

Drie gezichten komen samen in deze sublieme film, complex van vorm en van inhoud.

- Het onzichtbare gezicht van de mens Jafar Panahi, van beroep regisseur, woonachtig in Iran, met een verbod om films te maken en om het land te verlaten.

- Het tweede gezicht is de film No Bears waarnaar ik kijk met het filmpersonage Jafar Panahi, gespeeld door de mens Panahi, die vanuit Iran op de grens met Turkije op afstand een film regisseert, terwijl hij zelf betrokken raakt bij een liefdesstel in het dorp waar hij vertoeft.

- Het derde gezicht is de film in de film die Jafar Panahi (als filmpersonage) maakt over een liefdesstel dat het land wil ontvluchten.

Lijkt ingewikkeld, maar dat valt mee, geloof me. Wel wat de mens Panahi aan de orde stelt, meestal in de vorm van een tegenstelling waartussen een scherpe grens loopt: stad en dorp, beeld en woord, feit en fictie, wetenschap en geloof - en waarschijnlijk ben ik onvolledig. Tot op het bot ontleedt hij de twee uitersten met de tegenstelling beeld versus woord als de meest uitdagende - zeker voor een filmkijker en een regisseur.

Eenmaal overschrijdt het filmpersonage Panahi wel een grens (letterlijk die met Turkije), maar schielijk doet hij een stap terug. De mens Panahi wil Iran helemaal niet verlaten, al leeft hij temidden van zo verschillende culturen die hem beleefd, maar meedogenloos bejegen en waartegen hij zich maar op één manier kan verzetten, namelijk door deze film te maken.

De film is postmodernistisch hetgeen denk ik de lage scores hier verklaart maar ik hou ervan. Dat postmodernisme is het duidelijkst in het spel of eigenlijk de grensoverschrijding tussen beeld en werkelijkheid: de regisseur Panahi speelt zichzelf in de film waarmee de laag tussen film en werkelijkheid al verdwijnt en evenzo filmt hij in de film een soort ‘reality show’ in de vorm van een op de werkelijkheid gebaseerd vluchtverhaal van een Iraans stel in Turkije. Natuurlijk is het niet helemaal de werkelijkheid die hij filmt over het stel of over zichzelf zodat het zowel echt als niet echt is, maar de boodschap is sowieso echt: onverbloemd schetst hij de onderdrukking in Iran en hoe dat Iraniërs motiveert te vluchten waarvan ook Panahi zelf het slachtoffer is (nog voordat de film uitkwam werd hij gearresteerd en nog steeds zit hij in de gevangenis).

In feite speelt Panahi in de film niet alleen met film en werkelijkheid maar ook met het vluchten en de grensoverschrijding in fysieke en morele zin: in de film is hij gast in een dorpje bij de grens met Turkije waar hij misschien zelf de grens zal oversteken om zo illegaal Iran te ontvluchten, zoals in dat dorp tegelijk het eigenlijke verhaal van de film ontvouwt waarin een verliefd stel de grens wil oversteken. De reden voor dat stel is niet de onderdrukking van het regime maar de traditie van het dorp die de jongen deze relatie verbiedt zodat hij in die zin al een gevaarlijke grens heeft overgestoken. De film speelt daarbij ook met de botsingen van culturen c.q. het vreemdeling zijn, zoals het Iraanse stel in Turkije en de moderne stadsmens Panahi in het traditionele dorp. Doordat Panahi welhaast verslaafd lijkt om met de camera alle werkelijkheid te fotograferen en filmen (maar zo ook te vervalsen), bouwt hij ongewild de spanning in het dorp op vanwege een foto die hij zou hebben genomen. De dorpstraditie staat in het teken van eer maar dat sluit de leugen niet uit, zodat zelfs een wel of niet bestaande foto de gemoederen kan verhitten (de afwezigheid van het beeld in de plaats van het beeld in de plaats van de werkelijkheid zou de overtreffende trap van het postmodernisme kunnen zijn). Zo ook is er de onduidelijkheid van wat wel en niet gevaarlijk is (hetgeen sowieso het geval is in een totalitaire staat): de stedeling zou een probleem hebben met het gezag (dus niet bang zijn voor waar je bang voor zou moeten zijn) terwijl de dorpeling een probleem zou hebben met bijgeloof (dus bang zijn voor waar je niet bang voor zou hoeven zijn, waarnaar ook de titel van de film naar verwijst). Waar de moderne Iraniërs worden onderdrukt door het regime, onderdrukken de traditionele dorpelingen zichzelf.

De film vertelt zo zowel realistisch als fictief (je zou kunnen zeggen dat alle kunst de waarheid liegt maar deze film laat ze ook bewust door elkaar lopen) het verhaal van hedendaags Iran en van Panahi zelf waarbij Panahi meesterlijk z’n thema’s rondom grensoverschrijding op verschillende niveau’s door elkaar weeft. Bovenal blijft de film coherent, boeiend en zelfs spannend: er is aldoor de dreiging van een noodlottige afloop en in die zin anticipeert Panahi met de film ook z’n eigen lot in het echte leven. Veel hedendaagse filmhuisfilms kennen geen climax of conclusie maar dat heeft deze film gelukkig wel, zodat de film niet alleen aldoor sterk is maar ook nog eens met een mokerslag eindigt. Het is dan een bijzonder fijne film en een van de beste van het jaar.

Het is knap hoe Jafar Panahi er steeds in slaagt fictie en non fictie in elkaar te laten vloeien met zijn films met een hoog documentaire-achtige stijl. Het zorgt ervoor dat je betrokkenheid verhoogt doordat je nauw flirt met deze realiteit. Panahi is niet aan zijn proefstuk toe. Vorig jaar nog veroordeeld tot zes jaar gevangenisstraf, maar ik dacht dat hij momenteel op borgtocht vrijgelaten was na zes maanden in de beruchte Evin-gevangenis in Teheran.

No bears is mooi opgebouwde film over een film in een film/documentaire. De regisseur, Jafar Panahi zelf, regisseert vanop afstand omdat hij Iran niet mocht verlaten. Het is, als je het oeuvre van Panahi niet zo goed kent, eventjes schrikken na de openingsscène er opeens "cut" wordt geroepen door Panahi zelf.

Op kritische en clandestiene manier blijft Panahi met zijn films tegen de schenen van het regime schoppen. Dat alleen al verdient de grootste bewondering. Ballen en lef heeft Panahi te over, maar met minstens evenveel inzicht en een boodschap is hij een zeer opmerkelijk figuur. Knap!