Quo Vadis, Aida? (2020)

"For the women of Srebrenica and the 8372 murdered sons, fathers, husbands, brothers, cousins, neighbours..."

Deze helaas waargebeurde Drama / Historisch film zag ik recent voorbijkomen tijdens de "MovieMeter Top 1000 Project uitslag - Editie 2023" en wilde ik zeker zien. Wat daar gebeurt is, is natuurlijk verschrikkelijk en is ook een inktzwarte bladzijde in de Nederlandse geschiedenis vanwege Dutchbat en die krijgen er ook flink van langs in deze film en met name luitenant-kolonel Karremans en majoor Franken worden neergesabeld voor hun aandeel in de trieste en schandalige gebeurtenis in Bosnië juli 1995.

In dit verhaal draait het om de zwartste bladzijde uit de geschiedenis van Dutchbat gezien door de ogen van de (fictieve) VN-tolk Aida Selmanagic (Jasna Djuricic). Zij is in juli 1995 op de VN-compound in Potocari (Bosnië en Herzegovina), wanneer die volstroomt met vluchtelingen. Moslim-enclave Srebrenica is zojuist gevallen en iedereen vreest etnische zuiveringen door het Bosnisch-Servische leger onder leiding van generaal Ratko Mladić (Boris Isakovic). Het Dutchbat van luitenant-kolonel Karremans (Ted de Braak, nee grapje, werd gespeeld door Johan Heldenbergh) staat erbij, kijkt ernaar en doet beschamend weinig. De Bosnische regisseur Jasmila Zbanic blijft de hele film dichtbij Aida, die koste wat kost wil voorkomen dat het Bosnisch-Servische leger ook haar man, te weten Nihad Selmanagic (Izudin Bajrovic), en haar twee zonen, te weten Hamdija (Boris Ler) en Sejo (Dino Bajrovic, in handen krijgt.

De film opent gelijk al heel sterk met hoofdrolspeelster en lerares Aida, die tussen het Nederlandse en Bosnische leger staat om te vertalen. Dit betekent dus dat zij met twee spanningsvelden te maken heeft. Tijdens de opening probeert luitenant-kolonel Karremans duidelijk te maken dat de VN de situatie in het oorlogsgebied streng in de gaten houdt (wat dus niet het geval is) en hij dreigt zelfs met vliegtuigaanvallen om 06:00 uur tegen het Servische Leger dat oprukt met tanks. Dit wordt met het nodige cynisme onthaald en blijkt inderdaad een loze belofte.

De Nederlanders zeggen hun best te doen en weigeren toe te geven dat deze klus hen boven het hoofd groeit. Majoor Franken (Raymond Thiry) heeft nog een stevige, autoritaire uitstraling tijdens de bijeenkomst, maar Karremans verliest duidelijk de grip op de situatie. Als de burgemeester op een gegeven moment ook tegen hem zegt:

"You are responsible for what You say."

Zegt Karremans doodleuk:

"I am just a piano player."

Daarna wordt hij terecht uitgescholden en is het overleg ook gelijk afgelopen. Aida moet tijdens dit overleg haar zenuwen de baas blijven en de woorden van beide kampen vertalen. In de volgende scène zien we hoe het Servische lege Srebrenica beschiet en binnentrekt en daarbij worden gelijk een aantal inwoners (inclusief de burgemeester) geëxecuteerd. Dat is mede de schuld van Karremans omdat hij bij de bijeenkomst aangaf dat men veilig is en dat men gewoon in hun huizen kan blijven i.p.v. te schuilen.

Die Karremans wordt volledig door de mangel gehaald in deze film en als hij in een andere scène (ook tijdens een overleg) tegenover generaal Ratko Mladić zit, wordt hij in eerste instantie volledig genegeerd. Pas als Mladić een babbeltje heeft gemaakt met een drietal Bosniërs, één vrouw (die ook betast wordt) en twee mannen die die vertegenwoordigers zijn van de gevluchte bevolking, legt hij de eisen op tafel. Karremans, zichtbaar opgelucht dat er eindelijk schot in de zaak komt, voegt zich dan meteen in de rol van marionet.

Aida is niet aanwezig bij dat overleg, maar wel haar man Nihad, maar probeert ondertussen haar gezin bij elkaar te houden. Met heel veel doorzettingsvermogen weet zij haar man en een zoon (één zoon was al op de VN-basis) de Dutchbat VN-basis binnen te krijgen. Binnen is het al bomvol (zonder sanitaire voorzieningen) en buiten wacht nog een mensenzee af op veiligheid en dat werd indrukwekkend in beeld gebracht als Aida ergens op klimt en uitkijkt op de gigantische mensenmassa buiten in de brandende zon. Ik ga dinsdag naar een concert en daar is ook een mensenmassa, maar da ga ik vrijwillig naar toe en voor mijn plezier, maar hoe afschuwelijk moet het zijn geweest om in die massa te moeten zitten, zonder zekerheden, huis, voedsel of wat dan ook.

Als het Servische leger uiteindelijk de zogenaamd veilige Dutchbat VN-basis binnenkomt onder leiding van smeerlap Joka (Emir Hadzihafizbegovic), deze wilt namelijk kijken of er zich niet Bosnische soldaten verschuilen, terwijl Karremans nog in het overleg zit met Mladić, wordt opnieuw zeer duidelijk wie aan de touwtjes trekt. Majoor Franken wil dan nog tegengas geven (maar ja, dan riskeert hij wel de levens van iedereen binnen de VN-basis), maar Karremans geeft via de portofoon toestemming dat ze naar binnen mogen om te kijken en dat levert een zeer beschamende scène op (vooral hoe Joka zich dan gedraagt). Aida voelt dan nattigheid en doet er dan alles aan aan om haar gezin te redden. De spanning in het verhaal komt dan ook in een stroomversnelling. Want wat is Mladić van plan met die bussen die hij naar de Dutchbat VN-basis stuurt en wat gaat er precies gebeuren? Dat laatste is natuurlijk geen verrassing en weet natuurlijk iedereen al.

Natuurlijk worden de bussen ingezet om de gevluchte Bosnische bevolking af te voeren (eerst de vrouwen en de kinderen en daarna de mannen en de laatsten worden natuurlijk allemaal geëxecuteerd) en dat was best heftig om te zien. Mede ook omdat iemand van Dutchbat een Bosnische jonge man verraad die zich als vrouw vermomd heeft met een hoofddoek en Dutchbat stond er ook letterlijk bij (en deed niets) en keek erna hoe de Bosnische bevolking werd afgevoerd en dat gebeurt uiteindelijk ook met de man en de twee zonen van Aida, die uiteindelijk met een hoop andere mannen in een bioscoopzaal worden geëxecuteerd (je ziet dan geweerlopen door kijkgaten priemen en waarbij de Serviërs tegen de bange mannen zeggen:

"The real film will start soon!"

Na die indrukwekkende en zeer trieste scène bevinden we ons opeens na de oorlog en zien we Aida nog even in beeld (gaat o.a. naar haar oude huis, komt Joka tegen en gaat weer les geven, want daar wordt ze gelukkig van) en zien we ook een opgraving en daar ziet Aida ook het skelet en wat overblijfselen van haar zonen en daarbij zien we Aida ook voor het eerst huilen en zeer geëmotioneerd zijn. In het laatste shot van de film zien we Aida als lerares tijdens een schooloptreden met jonge kinderen, waarbij ook hun familie aanwezig is, en daarbij zien we ook weer Joka en wat andere Servische mannen, waarna de film na 100 minuten is afgelopen en we nog even de tekst (zowel in het Engels als in het Bosnisch) in beeld zien en waarmee ik deze recensie heb geopend.

"Quo Vadis, Aida?" is zo dramatisch dat het soms pijn doet doet om naar te kijken. De overlevingsstrijd van Aida, wat er allemaal gebeurt met Bosnische bevolking en eigenlijk ook de machteloosheid van de Nederlanders, die misschien wel meer hadden moeten doen ook al zou het hen de kop kosten. Dat is misschien wel makkelijk praten van mijn, want ik zou eerlijk gezegd niet weten wat ik zou hebben gedaan in die situatie. "Quo Vadis, Aida?" is in ieder geval een film die nog lang blijft naspoken bij mij.

Net zoals de film zelf is ook het acteerwerk erin sterk en met name het acteerwerk van hoofdrolspeelster Jasna Djuricic (als Aida Selmanagic) s één van de belangrijkste redenen waarom de film zo goed werkt. Als Aida kent zij geen enkel moment van rust. Vluchtelingen moeten worden gekalmeerd, ID's moeten worden gemaakt en er moet voortdurend met de Nederlandse blauwhelmen worden gesproken. Jasna Djuricic toont haar onophoudelijke wilskracht van begin tot eind met verve en het is daarom ook een prachtrol van haar. Zij is een vrouw die niet bang is om weerstand te bieden aan alle mannen, vaak in hogere rang, die haar proberen te ondermijnen. De standvastigheid van haar personage toont zij niet met opgeblazen emotie of schreeuwerige dialogen, maar juist met stilte en alleszeggende blikken.

De overige cast doet het ook uitstekend en de rol van vuile rat General Ratko Mladic werd fenomenaal gespeeld door Boris Isakovic. En hoewel luitenant-kolonel Karremans en majoor Franken worden neergesabeld in deze verfilming, werden ze wel goed en overtuigend gespeeld door Johan Heldenbergh (of was het toch Ted de Braak ) en Raymond Thiry en dat geldt eigenlijk ook voor Emir Hadzihafizbegovic als smeerlap Joka.

Al met al is "Quo Vadis, Aida?" spannend, aangrijpend, ontroerend en niet te vergeten belangrijk! Het is een beklemmende en meeslepende film die je zonder mededogen met de neus op de feiten drukt. Het gebrek aan middelen en moed waarmee de Nederlandse vredesmacht en eigenlijk ook de hele Verenigde Naties (bevelvoerders gaan na loze dreigementen op vakantie!) de situatie aanpakte, roept een onmacht op die je als kijker nog enkele uren in zijn greep houdt.