Nuit et Brouillard (1956)

In Film > Overige films > Nuit et Brouillard (1955):

Nuit et Brouillard Alain Resnais, 1955. 32 min.

Iemand dit wel eens gezien?

Een documentaire over de holocaust waarvan ik vooraf eigenlijk niet zo goed wist wat ik er van moest verwachten.

Aan het begin dacht ik: oke, het is een soort van collage van beelden van de Jodenvervolging in W.O.II met daarbij toegevoegd een grimmige voice-over.

Vreemd genoeg dacht ik dat ik zoiets al wel vaker gezien had, er zijn meer documentaires met authentieke Holocaust-beelden toch?

Maar na enkele minuten kijken bekroop mij het gevoel dat ik toch nog nooit zoiets gezien had. Misschien hele korte fragmenten of foto's of zo... maar zeker niet dit.

Erg, erg afschuwelijk, maar geeft ook toch wel een erg bijna voyeuristisch beeld van de concentratiekampen, zelfs zo erg dacht ik dacht: 'wie heeft uberhaupt in godsnaam die beelden gemaakt, ik kan me bijna niet voorstellen dat iemand dat allemaal zo zit te filmen'. Het tragische is uiteraard dat het allemaal zeer authentiek is en voor je neus gebeurt.

Ben benieuwd of meer mensen dit kennen.

Mjah.

Kan me voorstellen dat dit in z'n tijd echt wel een belangrijke en indrukwekkende docu was, maar wat moet je in 2019 nog met een film als deze. De feiten achter deze docu blijven ijzingwekkend uiteraard, maar ondertussen is het verhaal al zo vaak verteld, op zo veel verschillende manier, vaak ook gewoon beter.

Deze is allicht wat korter en bevat de laatste 10 minuten choquerend beeldmateriaal, maar ik had niet het gevoel dat ik hier nu echt iets nieuws voorgeschoteld kreeg. Niet Renais' fout dat men in de 60 jaar na deze film hetzelfde zo vaak herhaald heeft, maar het maakt dat deze docu ondertussen wel een beetje overbodig aanvoelt, toch voor mensen die zich bewust zijn van het onderwerp en deze nu voor het eerst kijken.

Verder zorgt de beknoptheid er enerzijds voor dat de impact maximaal was, anderzijds stript het de film ook wel van enige nuance. Iets wat in deze tijd nu net wél een meerwaarde had kunnen zijn. Ach ja, de historische waarde van deze docu ga ik absoluut niet in twijfel trekken, maar heel veel indruk maakte het niet echt meer vond ik.

1.5*

Verplichte kost voor op school wat mij betreft..

Mijn persoonlijke eyeopener met betrekking tot kennis van WO II en de Holocaust is de monumentale serie The World at War, die halverwege de jaren zeventig op de Nederlandse televisie te zien was.

De gruwelijke beelden waarmee Resnais twintig jaar eerder kwam, waren, voor zover ik me herinner, in ieder geval deels ook in die documentaire te zien, maar Nuit et Brouillard blijft natuurlijk voor eeuwig een verpletterend werkstuk.

Dat is uiteraard op het conto te schrijven van de footage, de ijzingwekkende beelden, en ongetwijfeld sloeg dit in 1955 in als een bom.

Dat gezegd hebbende, ben ik als 21e eeuwse kijker niet heel enthousiast over de voice over, en begrijp ik helemaal niets van de opdringerige niets-aan-de-hand muziek onder dergelijke beelden.

Niettemin, nog altijd een essentiële film.

Sterke docu over de Holocaust met weerzinwekkende beelden. Gebalde docu van slechts een goed half uur. Weinig nieuws gezien denk ik. De meeste beelden wel al eens gezien in één of andere docu. Desalniettemin indrukwekkend. Vooral die haren en die bulldozers blijven een diepe indruk achterlaten.

Verplicht schoolmateriaal? Jazeker, maar uiteraard met de nodige duiding gebracht. Dit is niet iets typisch Duits of iets dat enkel aan hen alleen toegeschreven kan worden. Wel is de wijze waarop en de omvang iets dat nimmer in de buurt kwam van andere genocides.

Nuit et brouillard of Nacht Und Nebel, verwijzend naar de getransporteerde gevangen van wie niemand nog iets hoorde ... De laatste overlevenden blazen stilaan hun laatste adem uit. Hopelijk blijven de huidige en toekomstige generaties dit met waardigheid overdragen.

Toen ik geboren werd was de oorlog al 30 jaar afgelopen. Toen ik geboren werd was de oorlog pas 30 jaar afgelopen. Een deel van de film, zeker de eerste helft is zo vaak geciteerd dat het bekend aanvoelt maar dit harde essay met beelden die dichterbij komen dan wat nog op afstand te houden is voelt in deze dagen als een nodige reminder.

Deze docu was slechts een dikke tien jaar na alles wat gebeurd was en toen was veel volstrekt nieuw. Na 10 jaar wederopbouw en marshallhulp drong meer besef binnen van de enorme omvang van alles wat er gebeurde. Met die achtergrond moet het verpletterend zijn geweest toen.

Omdat ik deze film jaren geleden in slechte kwaliteit en zonder ondertiteling heb gezien, was ik blij toen deze film op MUBI verscheen. Ik kende de reputatie van de film als een poëtische, essayistische uiteenzetting van de holocaust (nu vanuit de slachtoffer omschreven term de shoa omschreven, die gebruik maakt van gruwelijke authentieke beelden. Gezien recente ontwikkelingen op het gebied van antisemitisme en aan fascisme gerelateerde pogingen om aan de stoelpoten van Westerse democratieën te zagen moest ik de film maar meteen kijken.

De film werd gemaakt toen de holocaust door de Fransen na de oorlog nog werd gezien als een 'zaak voor de Joodse bevolking' om zich mee bezig te houden en was een poging dit beeld bij te stellen, en bevat nieuw in kleur geschoten beeld, maar ook fotografisch materiaal uit Engelse, Duitse, Franse en Nederlandse (de Westerborkfilm) archieven

Er is hierboven een paar keer benoemd dat de film als (verplicht) lesmateriaal zou moeten dienen, een gedachte die tijdens het kijken ook door mijn hoofd is geschoten. De kracht - maar ook meteen het moeilijke - van de film is de non-gespecifieerde manier waarop Resnais de massamoord op de Europees-Joodse bevolking en een ieder die de nazi's onwaardig achtten, behandelt.

De filmmaker heeft later dromerige en zuchtend filosoferende films gemaakt als Hiroshima Mon Amour en Last Night at Marienbad, maar in vergelijking met die films laat hij je in deze film niet wegdromen, maar hypnotiseert de film de kijker om die vervolgens rustig emotionele klappen uit te delen. De kijker wordt tijdens de film gedwongen na te denken over wat hier er in vredesnaam heeft plaatsgevonden. Niet alleen binnen de genadeloos bewaakte hekken van de concentratiekampen, maar ook op het niveau van vragen over schuld, naastenliefde, verantwoordelijkheid en ons beeld van mens en de samenleving waar hij of zij deel van uit maakt.

De (voor 2023) droge voice-over - soms begeleid door een soms wel heel sierlijk orkestje - benoemt historische feiten, maar besteedt vooral aandacht aan de gruwelijke, onmenselijke behandeling van de nazi's. Resnais presenteert deze als gevolg van het gevolg van een hysterische, op waanideeën gebaseerde ideologie, maar de filmmaker herkent ook de planmatige, 'geordende', fabrieksmatige aanpak van de daders. Resnais doet dit alles zonder iets over Hitler of het nationaalsocialisme uit te leggen, omdat dat dit alleen maar zou afleiden van het totale menselijke leed - en het Joodse in het bijzonder - dat centraal staat. Wel kan hem (met terugwerkende kracht?) worden verweten dat de voice-over de totale ontmenselijking soms op wrange wijze verwoordt, soms op het dichterlijke af (cliché-opvattingen over moeilijke, serieuze, wijsneuzerige, essayistische Franse arthouse-cinema schoten óók door mijn hoofd).

In plaats van in te gaan op 'de weg naar de holocaust', door bijvoorbeeld de politieke situatie in het Duitsland van 1933 te schetsen, of de (eeuwenlange) anti-Joodse propaganda te ontleden, beperkt Resnais zich tot het meest extreme dat op foto en film is vastgelegd, overigens geheel zonder te benoemen wie deze beelden heeft geschoten en met welk doel (of zelfs maar naar welk kamp we kijken). Dit maakt het een puur cinematische benadering van de grootste mensenschending die in (minstens) de 20e eeuw heeft plaatsgevonden, en dat is er een waar vergassing, verbranding, marteling onder het mom van zogenaamd wetenschappelijke experimenten en verkrachting van de slachtoffers - op een onvoorstelbaar massale schaal - onderdeel van zijn.

Deze methode van Resnais kan, gezien het onderwerp, als problematisch worden gezien omdat esthetisering altijd op de loer licht - hoe verschrikkelijk het onderwerp ook is. Op het moment dat Resnais tegen het einde van de film een statisch beeld van een groep op elkaar gestapelde menselijke lijken toont, die qua houding van de camera lijken weg te vluchten, is moeilijk vol te houden dat hier geen sprake is van de audiovisuele 'verleiding' van film die het zo moeilijk maakt om weg te kijken van het scherm. Dit, in combinatie met het (eerder genoemde) ontbreken van een historische duiding van de gebeurtenissen, is een prima argument om de film níet op scholen te laten zien.

Maar voor mij was dit precies wat mij zo raakte aan de film. Juist doordat er geen poging wordt gedaan de holocaust uit te leggen of te verklaren, maar te benoemen en te laten zien in een steeds meer beklemmende volgorde. Resnais stelt via de voice-over de juiste vragen - hoe heeft dit kunnen gebeuren, wat betekent dit, wie is er verantwoordelijk en welke verantwoordelijkheid dragen we gezamenlijk met ons mee de toekomst in - maar om over die vragen na te denken moet je de kijker wel bij de lurven grijpen om te de noodzaak van deze vragen voelbaar te maken, op het uitbuitende af.* En dat is een argument om de film (met de juiste uitleg) wél op scholen te laten zien.

Hierboven werd door Spiekercoen al de scene genoemd met de gigantische berg haar als een scène die de totale waanzin van de holocaust probeert te communiceren. Zo zijn er meer momenten: een levende voet waar de bovenhuid met medische zorgvuldigheid met vergif is afgebrand, een lijk met een gat waar het oogkas hoort te zitten, maar ook een doorgebladerd documentatiehandboek waarin de moordstatistieken zijn bijgehouden en een foto vanuit een kamp, waarbij we door de tralies heen een contrasterend uitzicht hebben op een deftig Europees gemeentegebouw.

Het feit dat zo veel van zulke beelden allemaal methodisch zijn samengebald in een half uur, maakt Nuit et Brouillard ook 70 jaar later nog steeds een van de beste filmische pogingen om de holocaust te (be)vatten.

Noot: Resnais maakte de film niet zijn eentje. De film werd geschreven door de dichter Jean Cayrol, een overlevende van het Mauthausen-Gusen-concentratiekamp, en de muziek werd geschreven door de Joods-Duitse Hanns Eisler. Verder kreeg hij voor de montage hulp van New Yorker Chris Marker. Voor meer informatie over hoe Resnais de opdracht kreeg vanuit, klik hier.

* Wat dat betreft wordt Resnais' motivatie voor de film (nog) duidelijker als je leest hij deels gemotiveerd was om de film te maken zodat hij zijn landgenoten kon waarschuwen voor herhaling van het schenden van mensenrechten, specifiek in de context van de net begonnen Algerijnse Onafhankelijkheidsoorlog. Daar vonden mishandeling en internering al lang en breed (weer) plaats. Wat dat betreft ook prima toepasbaar op onze 'politionele acties' in Indonesië.

Na Resnais' film zijn er natuurlijk al pakken documentaires en zelfs fictiefilms gemaakt over het gruwelijke van de concentratiekampen tijdens WO II.

Toegeven echter dat deze Resnais-film nog het meest indruk heeft gemaakt met ondraaglijke scènes waarbij de neiging werkelijk ontstaat het kijken stop te zetten.

Het zien van het dumpen van menselijk resten en te bedenken dat dat ooit levende wezens waren met ambities en verlangens en een gelukkig leven nastreefden, is inderdaad iets dat u volledig overheerst en dooreen haalt.

Hoe kon dit toch allemaal en is de mens dan toch rijp voor dergelijke extremen ?

Sterk. Net als Nazi Concentration Camps (Film, 1945) redelijk kaal en dat moet ook met dit onderwerp. En ook in your face, er zitten enkele gruwelijke beelden in (die nog levende voet die deels door fosfor is weggebrand). Ik zou zeggen dat deze Franse docu dan filmisch wat interessanter is met de voice-over, de kleurbeelden en montage maar dat die andere docu nog net wat indrukwekkender is. Ook qua hetgeen getoond wordt, nog net iets meer horror dat nog net meer indruk achterlaat. De hele beperkte lengte van goed aan een half uurtje maakt ook dat de docu me nooit helemaal greep, daarvoor bleef alles net te kort of vluchtig. Niettemin goed gedaan, boeiend en met een juiste toon. 4,0*.

Tja… ook al zou je dit halve uur te kort vinden, en ook al is dit inmiddels achterhaald door latere en uitgebreidere documentaires, en ook al worden deze beelden niet gecombineerd met een historische studie van de wortels van het antisemitisme of met een schets van de opkomst van het nationaal-socialisme (waarvoor in 1955 misschien nog niet het gereedschap en de materialen voorhanden waren), dan nog komt dit aan als een niet mis te verstane vuist in de maagstreek. En als ik hier het gruwelijkste moment noem (de doos met hoofden) lijkt het net alsof dat mijn persoonlijke "favoriet" is, terwijl álle momenten onderdeel uitmaken van een groter geheel dat het bevattingsvermogen te boven gaat – ware het niet dat het echt plaatsgevonden heeft. En mensen zijn er toe in staat geweest.