Krotkaya (2017)

Op de lange weg naar de gevangenis vang je als kijker glimpen op van een verpauperd platteland, getekend door slechte infrastructuur en kale bebouwing. Visuele overblijfselen van het communistische tijdperk vind je op iedere straathoek. Standbeelden van iconische staatshoofden staan in deze film nog fier overeind, en zelfs de Marx-en Hegelstraat hebben nog geen naamswijzigingen ondergaan. Loznitsa doet geen poging deze referenties subtiel te houden; de perestroika was een pijnlijke illusie, geeft de cineast (die in 2001 uit Rusland emigreerde) ook in een lang interview over de film aan.

Loznitsa kaart de sociaal-maatschappelijke misstanden duidelijk aan, en helaas is dat direct ook één van de grootste pijnpunten van deze film. 143 minuten is lang voor een kritische beschouwing die echo’s van het werk van Ken Loach doet weerklinken. Als recensent betrapte ik me er dan ook op dat ik tijdens het lezen van een interview met Loznitsa geboeider was dan tijdens de film zelf. De scherpte die doorklonk in de antwoorden van de filmmaker miste ik soms in het (vaak te) opzichtige script. Misschien is de rol van Makovtseva in dat verband nog de grootste opsteker: stilzwijgend verwerkt Loznitsa’s hoofdpersoon haar leed in een wereld het woord gerechtigheid al lang niet meer kent.

Volledige recensie is hier te vinden

De film maakte m’n verwachtingen (de film is geïnspireerd op het gelijknamige verhaal van Dostojevski) meer dan waar. Het is met mother! zelfs mijn grote favoriet van 2017 met welke film het overigens wel wat gemeen heeft: gestaag wordt de spanning, dreiging en drama opgevoerd, waarbij de vrouwelijke hoofdpersoon (net als de anderen) onder enorme druk staat en wel krankzinnig lijkt te moeten worden, met in het eerste uur een soort introductie tot het alledaagse leven in Rusland dat amuseert doordat alle Russen alleen maar lijken te mopperen maar ook graag verhalen vertellen en een even bizarre als intense slotfase.

Bovenal zuigt de film je een beeld van Rusland in die vermoedelijk niet eens een karikatuur is en die zowel fascinerend als gruwelijk is. Nooit eerder werd voor mij zo duidelijk waarom Rusland zo’n antagonisme met het Westen heeft met zowel de Sovjet-bureaucratie als het Poetin-traditionalisme als logisch gevolg: Rusland staat voor een romantiek van liefdesverdriet en heldendom, voor collectivisme en nationalisme, voor mystiek en tradities, voor armoede en corruptie, voor alcoholisme en waanzin, etc en staat zo volledig diametraal tegenover de Westerse welvaartsstaat en rechtsstaat met zijn individualisme. De film beleefde ik ook als een grote aanklacht tegen het huidige Rusland dat dat antagonisme weer heeft doen herleven met de VS en de rechtsstaat als de grote vijand. Maar bovenal schildert de film zeer effectief het kafkaeske surrealisme van een schizofreen land dat met een been in de 21ste eeuw en de andere been in de 19de eeuw staat alsmede de nachtmerrie voor het individu dat wordt vermalen door de collectieve waanzin van bureaucratie, corruptie en wreedheid.

Een Russische vrouw krijgt zonder opgaaf van reden het pakketje met levensmiddelen dat ze aan haar (ten onrechte?) voor moord veroordeelde echtgenoot heeft gestuurd terug. De zwijgzame vrouw [Vasilina Makovtseva] besluit het pakketje persoonlijk af te geven bij de gevangenis en ontmoet tijdens haar reis naar het dorp waar de gevangenis en gedurende haar verblijf daar een keur aan mensen die haar, ter goeder of ter kwader trouw, willen helpen.
Intrigerende, surrealistische vertelling heeft een fantastische eerste helft, waarin Sergey Loznitsa zijn hoofdpersoon vooral gebruikt als toeschouwer en zich meer richt op de levendige, vaak humoristische en soms ontroerende gesprekken die de mensen om haar heen voeren. Het gesprek in de bus is hilarisch, de ontmoeting met een operazanger en een oud-militair in de trein fascinerend. Elke ontmoeting lijkt zich af te spelen in een ander tijdperk van de Russische geschiedenis en dat maakt de film zo intrigerend. Helaas verliest de film behoorlijk wat momentum in de tweede helft, onder anderen door veel te lang aangehouden statische (en nutteloze) shots waarin ik tijdens het kijken op den duur tevergeefs probeerde de schaar in te zetten. Veel erger is het feit dat deze film drie eindes heeft, waarvan de eerste - een bizarre hoorzitting over de vraag of de vrouw haar man mag bezoeken - geniaal is, de tweede onnodig gewelddadig en de laatste een laffe uitvlucht. Jammer, want dit had het in zich om een meesterwerk te zijn en niet de frustrerende net-niet-ervaring die het is geworden.

Laat ik er mee beginnen dat ik dit een behoorlijk slechte film vind.

Gebaseerd op Dostoyevski kan toch geen excuus meer zijn langzamerhand. En al zeker niet voor deze over the top verzameling Goelag cliches, waar dan vervolgens aan het einde nog een extra overtreffende trap op genomen wordt. Overigens, het 'gebaseerd op', ik kan de link met het gelijknamige boek niet maken - niet in verhaal, niet in structuur, en niet in onderwerp. Ja, in de verzamelde werken van Dostoyevski zijn wel wat aanknopingspunten te vinden, maar dat geldt voor zo ongeveer alle films uit of over Rusland. Dat Loznitsa iets heeft om af te rekenen is wel erg duidelijk, maar het lijkt er toch vooral ook op alsof hij daar de objectiviteit zover kwijt is dat hij zijn boodschap niet meer kan overbrengen.

Van de acteurs was ik ook al niet erg onder de indruk. Hoewel dat misschien ten onrechte is, want er wordt ook niet erg traditioneel een beroep op ze gedaan - de getergde hoofdpersoon Vasilina Makovtseva doet weinig meer dan een beetje stom voor zich uit kijken. De mooiste en meest doorleefde scene komt wellicht dan op de rol van de mevrouw van het advocatenkantoor. Maar het is wel een lange zit als je daarop moet wachten.

Ondertussen zijn er voor de camera wel een paar mooie locaties te zien - en dan bedoel ik ook echt 'een paar', en niet echt meer dan dat, om de volledige speelduur mee te vullen. Maar qua cinematografie erg ongeinspireerd en ook af en toe wat shots die me slordig leken. Weinig te zien langs dat vlak. Nog wel steeds beter dan de soundtrack, waar de emmer Russische cliche's nog verder in leeg kon.

Dat deze film in Rusland onder de censuur zou vallen, die kans lijkt me echt erg klein, daarvoor is de link met de huidige Russische samenleving - als die er uberhaupt al in is te vinden - te obscuur. En zeker zolang de suggestie wordt gewekt dat er iets met op Dostoyevski gebaseerds aan de hand is, hoeft niemand op zoek naar een excuus om zich niet aangesproken of beledigd te voelen. Maar wellicht dat de suggestie wel zorgt meer aandacht op de festivals en voor hogere ratings hier en op imdb. Niet van mij, dat mag duidelijk zijn.

Film die heel wat kritiek uitspuwt op een Russische maatschappij die beheerst wordt repressie, geslotenheid, sociaal onrecht, corruptie, wreedheid en schijnheiligheid. De smalende bekrompenheid van gezagsdragers uit zich in potsierlijke tot akelige tot bijna surrealistische scènes.

Op Alianka na, die vecht voor een fundamenteel recht, niets dan onhebbelijke figuren, vol onverschilligheid, woede of haat in deze film, die overigens knap uitblinkt door de mooie beeldvorming, levensechte scènes en expressiviteit. De bus-, trein- en wachtzaalscènes zijn mooi filmwerk waarbij het acteren zeker te waarderen valt.

"Mijn man heeft nooit gezeten, dus heb ik niets van deze wereld gezien" is in het begin van de film al een eerste aanzet om de achtergesteldheid van deze maatschappij te illustreren. En er volgen er nog vele. Topfilm toch wel.

Bittere aanklacht over de deplorabele toestand van de Russische samenleving. Men spreekt elkaar aan met “kameraad”, maar van kameraadschap heeft men blijkbaar nog nooit gehoord. Integendeel, onverschilligheid t.a.v. het lot van de medemens overheerst, wellicht uit lijfsbehoud.

Het deprimerende verhaal en de soms unheimische beelden laten een grauwe indruk achter, zoals dat ook het geval is bij sommige films van Aleksey Balabanov en Andrey Zvyagintsev.

Voor mij was Donbass de beste film van 2019, maar tot nu toe was dat ook mijn enige kennismaking met Sergei Loznitsa. Nu heeft hij vooral veel documentaires gedaan, maar over deze Krotkaya had ik ook wel goede dingen gelezen. Dus dat leek me zeker het proberen waard.

Krotkaya volgt de lotgevallen van een vrouw (de naam wordt volgens niet eens genoemd, wellicht met het idee dat zij als 'everywoman' fungeert) wiens man in de gevangenis zit, en die probeert om een pakket aan hem af te leveren. En dat blijkt geen sinecure. Krotkaya is prachtig gefilmd, met fraaie beelden van een Rusland waar de glorie wel vanaf is en het cynisme hoogtij viert. En schitterende scenes, zoals de treinreis richting de gevangenisstad, en herkenbare beelden van brakke busjes op dorpsstraten. Het is ook erg traag, wat ook deels komt omdat het hoofdpersonage bijna niet praat, en natuurlijk omdat ze op Kafkaeske wijze afgewimpeld wordt. Maar het is vooral zo ontzettend deprimerend en misantroop, je wordt er bijna niet goed van. Het is een film over machteloosheid, over corrupte instanties en afgestompte mensen, een overheid die dit actief in stand houdt, en in het gevangenisdorp een samenleving aan aasgieren die hier een slaatje uit proberen te slaan. Ik noemde het eerder al Kafkaesk, en nu ik er wat verder over nadenk lijkt het bijna wel op een adaptatie van Het Kasteel. Het absurdisme lijkt een groot deel van de film ver weg, en neigt meer naar bitter cynisme, tot we opeens na bijna twee uur in een bizarre vergadering terecht komen over het Russische zelfbeeld. Een geslaagde film, maar een zware zit door zowel tempo, lengte als een deprimerendheid die je niet vaak tegenkomt. Behalve dan vorige week nog bij het groteske Gruz 200 van Aleksey Balabanov - niet geheel toevallig ook een portret van post-communistisch Rusland. Maar zoveel zwartgalligheid trek ik niet al te vaak.