City of Ghosts (2017)

In 2014 viel de Syrische stad Raqqa in handen van Islamitische Staat. ‘Ze schilderden onze stad zwart en hulden haar in duisternis’, zegt één van de burgers die in City of Ghosts het woord krijgt. Deze donkere woorden passen bij een status quo van angst en onzekerheid, die haar schaduw nu al jaren over Raqqa werpt.

Iedere vorm van vrijheid ontmoet in deze spookstad de restricties van IS. Restricties op het gebied van communicatie, onderwijs, verplaatsing binnen en buiten de stad, openbaar samenkomen. Welbewust verduistert deze politiek-religieuze beweging haar eigen misdaden. Enkel de inmiddels pijnlijk herkenbare propagandafilmpjes vinden hun weg naar buiten, de waarheid blijft verstoken van daglicht. Toch is er enige hoop. Dappere burgers trachten de communicatieve barrières te doorbreken, met gevaar voor het leven van henzelf en hun dierbaren. Over deze burgers gaat City of Ghosts.

Vanuit een schuiladres in Berlijn bedrijft een stel Syrische mannen een knap staaltje burgerjournalistiek. Spaarzaam contact met kennissen in Raqqa levert beelden en nieuwsflitsen op, die verspreid worden via een speciale website en een YouTube-kanaal. Regisseur Matthew Heineman (Cartel Land) laat zien wat deze mannen dagelijks moeten doorstaan. Bedreigingen volgen elkaar op, het lot van vrienden en familie is constant onzeker. Tóch kunnen en willen de hoofdpersonen van City of Ghosts niet anders. Juist omdat andere stemmen zwijgen, besluiten deze mannen te spreken. Raqqa is being slaughtered silently vormt een krachtig tegengeluid in een tijd van alternatieve feiten, propaganda en fake news.

Vooral in de eerste helft van deze documentaire maken de kwetsbare opnames uit Raqqa indruk. Later, als de burgerjournalisten meer op de voorgrond treden, dient zich een complexe vraag op: wat is geënsceneerd en wat niet? Een aantal shots en gesprekken voelen wat geforceerd aan, en wekken daarmee de indruk dat de overkoepelende boodschap het tijdens het filmen soms won van een stukje authenticiteit.

Een sterke zet van Heineman is het filmen van een anti-immigratie demonstratie in het centrum van Berlijn. De retoriek van de man op het podium vertoont sterke gelijkenissen met de polarisatie die de IS-filmpjes oproepen. Die observatie komt gelukkig niet voort uit een hard statement, maar uit mijn persoonlijke neiging deze twee performances naast elkaar te leggen. Van alle gedachten die City of Ghosts oproept is dit zonder meer de meest urgente- en de meest verontrustende.

Over de breedte mist Heinemans documentaire de scherpte en de nieuwswaarde om écht indruk te maken. Het zijn losse beelden die blijven hangen: een zeven-jarige jongetje dat een speelgoed-teddybeer de keel doorsnijdt, een journalist die van wanhoop en uitputting begint te trillen in zijn hotelkamer. En juist in die beelden zit het grote verhaal.

op het web

'Raqqa Is Begin Slaughtered Silently' is een burgerjournalistiek project gestart door een groep jongeren en docenten om de propaganda die IS sinds 2014 verspreidde over Raqqa, de stad waar de medewerkers vandaan komen, met gevaar voor eigen leven te weerspreken met hun eigen films en foto's. Een paar van hen komen in 2015 naar New York om namens alle direct betrokkenen de International Press Freedom Award in ontvangst te nemen. Regisseur Heineman gebruikt dit als ijkpunt en toont ons hoe de oorlog in Syrië en het verzet van de groep de levens (heeft) beïnvloed(t) van de mannen die ze vertegenwoordigen bij de uitreiking.
Sober gefilmd, zonder visuele fratsen en voorzien van een even sobere, maar effectieve soundtrack, stelt Heineman niet de boodschap, maar de mensen centraal. Dat neemt niet weg dat de film veel archiefbeelden gebruikt, bestaande uit een combinatie van confronterende IS-filmpjes van executies en verminkte lichamen, zelfverheerlijkende IS-propagandafilms en amateurbeelden die burgers zelf maakten en daarmee het door IS geschetste ideaalbeeld sterk ontkrachten. Heineman filmt de journalistieke helden op de meest intieme momenten (één van de meest veelzeggende scènes zit tegen het einde, wanneer Hussam een paniekaanval probeert tegen te gaan met een sigaret) en liet de mannen op hun meest kwetsbare momenten zien. Het beeld dat blijft hangen is het beeld dat Hussam schetst bij zijn ontvangstspeech: dit zijn gewone burgers die uit liefde voor hun stad, hun land en hun volk zich hebben neergelegd bij het feit dat ze op elk moment vermoord kunnen worden. IS heeft tevergeefs geprobeerd ze het zwijgen op te leggen door familie, vrienden en medewerkers te executeren en oproepen te doen tot moord, maar dat versterkt alleen maar het gevoel dat er voor de mensen van 'Raqqa Is Being Slaughtered Silently' geen weg terug meer is. Een integere, pakkende, relevante, onvergetelijke documentaire die je gezien moet hebben en die voor velen een nieuw perspectief toevoegt aan het beeld van het conflict in Syrië.

Ontnuchterende docu die de mens in staat stelt eigen zorgen te relativeren en iedere vorm van protest tegen buitenlanders of immigranten, vooral uit die regio, van de tafel veegt.

In eerste instantie wist ik niet helemaal wat te verwachten van deze docu die ik in een opwelling opnam toen hij op Canvas was. De kleine ingeleide op de conferentie deed me niet zoveel maar de eerste protesten tegen Assad wekken langzaam de aandacht. Met geweld neergeslagen protesten, hectische beelden en een gewonnen strijd met vrijheid in het verschiet...en toen arriveerde IS. Schokkend zijn de beelden van de openbare executies, onthoofde lichamen, de terreur angst en de walgelijke promofilmpjes. Een stad onder beleg van binnen af, niet veel anders dan de gemiddelde oorlog of hoe er gedurende WO2 in Rusland werd huisgehouden.

Des te wranger zijn de mannen achter de protestbeweging, gevlucht, ver weg in een ander land, maar toch niet bepaald veilig. IS kent veel gekken en aanhangers en opereert grenzeloos. Hoewel weinig spectaculair zijn het toch deze mannen die beklijven, mannen die op aller mogelijke manieren contact proberen te houden, de strijd aangaan vanaf afstand, letterlijk niets hebben, slechts geplaagd door een tot paniekaanvallen leidende doodsangst. Hun leven niet zeker, lijken ze ver weg van Raqqa maar nog altijd in de macht van IS en de strijd die daar woedt.

City of Ghosts is daarmee een prima en interessante documentaire te noemen die een zaak als deze belicht die anders snel zou behoren tot de categorie 'ver-van-mijn-bed'. Een docu die nog even verder gaat dan de cirkel rond te brengen rond de conferentie, om daarna nog even bijzonder subtiel de bedreigingen aan Alhamza's adres te tonen, die iedere vorm van beveiliging te werken en uiteindelijk een soort paniekaanval in zijn flat te krijgen. Na de 'lift' en vibe van alle aandacht een verschrikkelijke ontnuchtering. City of Ghosts bezit daarmee een bizarre sfeer en toon en is praktisch een must see.