'Een van Ons' op Netflix: hoe filmmakers omgaan met kritiek van nabestaanden

Nederlandse producenten van waargebeurde misdaadverhalen werken sinds begin 2024 met de zogeheten 'Gedragscode True Crime' om conflicten met nabestaanden te voorkomen. De richtlijnen verplichten makers om in een zo vroeg mogelijk stadium contact te zoeken met slachtoffers en transparant te zijn over de mate van dramatisering. 

De roep om betere afspraken volgt op een reeks incidenten waarbij de belangen van filmmakers en families hard op elkaar botsten. Hoewel er in Nederland geen wettelijk vastgelegd concept van 'life rights' bestaat en iemands levensverhaal in principe geen eigendom is, zoeken nabestaanden steeds vaker de juridische grenzen op. Zij kunnen een civiele procedure starten wanneer een productie de nagedachtenis van een overledene op een feitelijk onjuiste of nodeloos kwetsende manier aantast. Recente zaken tonen echter aan dat makers nog altijd grote artistieke vrijheid hebben, zolang zij aan het publiek duidelijk maken dat het om een gedramatiseerde versie van de feiten gaat.

Internationale kritiek

Op internationaal vlak ging het de afgelopen jaren meermaals mis bij grote streamingdiensten. Zo kreeg de succesvolle Netflix-serie Dahmer – Monster: The Jeffrey Dahmer Story stevige kritiek van nabestaanden van slachtoffers, die stelden dat zij niet op de hoogte waren gesteld en dat de reeks geld verdiende aan hun trauma. Rita Isbell, familie van een van de slachtoffers, noemde de serie destijds 'hard en onverantwoord'. Ook recentere producties zoals Baby Reindeer en Monsters: The Lyle and Erik Menendez Story kregen in 2024 te maken met publieke verontwaardiging en zelfs miljoenenclaims vanwege een gebrek aan anonimisering en instemming.

Nederlandse zelfregulering

Ook in Nederland bleek de communicatie rondom waargebeurde drama's soms een pijnpunt. Bij de in 2024 verschenen Canal+-serie Een van ons, geregisseerd door Pieter Kuijpers en gebaseerd op de moordzaak rond Marianne Vaatstra, ontstond discussie over de mate waarin de familie vooraf was geïnformeerd. Waar nabestaanden aangaven geen medewerking te hebben verleend, stelde de zender dat er wel degelijk contact was geweest via een advocaat, maar dat de familie niet wilde meewerken. Om dergelijke miscommunicatie in de toekomst te minimaliseren, hebben grote partijen als de NPO en RTL zich inmiddels vrijwillig aangesloten bij de nieuwe gedragscode.

Amerikaans ethisch kompas

Als voorbeeld kijkt Nederlandse industrie goed naar de Documentary Accountability Working Group (DAWG). Dit Amerikaanse collectief adviseert een werkwijze waarbij de psychologische veiligheid van deelnemers vooropstaat. Volgens hun richtlijnen is toestemminn geen eenmalig getekend contract, maar een doorlopend proces waarbij betrokkenen op elk moment hun deelname moeten kunnen heroverwegen. Daarnaast pleit de organisatie voor het aanbieden van professionele mentale ondersteuning voor zowel de filmploeg als de anderen die hun meewerking verlenen.

Relationele zorgvuldigheid

In de praktijk betekent dit dat filmmakers steeds vaker proberen om niet alleen juridisch veilig, maar ook relationeel zorgvuldig te werken. Hoewel een algemene wettelijke plicht om vooraf toestemming te vragen ontbreekt, realiseren producenten zich dat ethische fouten zoals deze voor ernstige reputatieschade kunnen zorgen. Het weglaten van gevoelig materiaal of het tonen van ruwe montages aan nabestaanden wordt daardoor steeds meer de norm om onnodige hertraumatisering te voorkomen.