First Cousin Once Removed (2012)

In de biopic 'The Iron Lady' (2011) loopt Meryl Streep als Margaret Thatcher in een aantal scènes verdwaasd rond met haar Alzheimer. Het is op een bepaalde manier wreed en respectloos: de grootse carrière van een iconische politica terugbrengen tot het tragische eindstadium van haar leven. Alsof ze toen geen volwaardig mens meer was en haar ziekte daarom extra schril afstak tegenover haar bijzondere levensloop. 'First Cousin Once Removed' (2012) heeft een meer respectvolle benadering van de dementie van een grootse persoonlijkheid. De dichter en universiteitsdocent Edwin Honig kreeg tijdens leven en welzijn prestigieuze onderscheidingen voor zijn Engelse vertalingen van Pessoa, Lorca en Cervantes. Alan Berliner, zijn neef, maakte een intiem portret van de geestelijke aftakeling in die laatste levensfase van Honig. De alzheimer is hier niet een tragische terzijde maar de kern van de documentaire: wat blijft er behouden van een poëet/denker als zijn geestelijke vermogens afnemen en zijn denkkracht niet meer hetzelfde is als toen? En hoe kijkt deze persoon vanuit het nu terug op de persoon die hij toen was?

Visueel oogt de documentaire eerder provisorisch en amateuristisch dan filmisch, maar puur het feit dat Berliner beeldmateriaal had uit verschillende stadia van het ziekteverloop van zijn oom, maakt dat er in de montage een intrigerend tijdsverloop wordt geschetst. Van een man die nog in de verte wat weg heeft van zijn vroegere zelf naar iemand die daar zo ver van is verwijderd dat hij alleen nog kinderlijke kreten kan uitstieten.Aan het begin van zijn document stelt Berliner (op aandringen van zijn tante) dan ook ethische vragen over het filmen van iemand die geestelijk aftakelt, maar op zichzelf roept dat weer een verrassend nieuw vraagstuk op: als Edward Honig bij geestelijk welzijn z'n toestemming aan het project gaf, is dat dan nog steeds geldig als hij dermate is afgetakeld dat hij weinig meer weg heeft van zijn vroegere zelf?

'First Cousin Once Removed' (2012) is een fijne intellectuele overpeinzing over sterfelijkheid en de grenzen en mogelijkheden van de menselijke geest. Het laat Edward Honig zien als een vol en compleet mens, ook in dat laatste stadium waarin het moeilijk is om te bevatten hoe iemand geestelijk zo kan verdwijnen van zijn vroegere zelf. En toch toont Berliner zijn oom niet alleen als een zielig slachtoffer van zijn geestelijke aftakeling, maar hij laat ook een hernieuwde speelsheid zien, zijn onverzettelijke pogingen om zich expressief te blijven uiten, en zijn warme banden met mensen uit dat voorbije verleden. Berliner schuwt ook niet de pijnlijke, confronterende momenten waarop Honig terugdenkt aan de fouten die hij vroeger heeft gemaakt, die er de oorzaak van zijn dat hij ooit zijn vrouw en kinderen verloor. De confrontatie met zijn zoons die een hele andere beleving over het verleden hebben dan hij, terwijl hij óók geen rekenschap meer kan afleggen door zijn geestesgesteldheid.

Misschien dat de dementie van Edward Honig het eindpunt van iets was maar ook het beginpunt werd van iets nieuws. De tijd heelt absoluut niet alle wonden, maar soms doet het ons veranderen en krijgen onze herinneringen daarmee ook een andere betekenis. Schrijnend én hoopvol.