Le Chagrin et la Pitié (1969)

“One who has not suffered the horrors of an occupying power has no right to judge a nation that has.”

Een erg knappe, ruim vier uur durende documentaire, waarin Marcel Ophüls mensen uit allerlei lagen van de Franse bevolking aan het woord laat, om daarbij hun zegje te doen over de gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog.

Politici, leraren, winkeleigenaren, boeren, maar ook Duitsers en Engelsen komen allemaal aan het woord en hebben bijna allemaal wel wat interessants te vertellen.

Ophüls wisselt de interviews af met de oude archiefbeelden, wat wel een fijne afwisseling is, want hierdoor gaat het ondanks de immense tijdsduur nooit echt langdradig aanvoelen, ook al zitten er soms best wat fragmenten tussen, die iets minder boeiend zijn dan de vorige. Hoewel er best wel wat hoge en belangrijke mensen aan het woord komen, vond ik de interviews met de gewone mensen het mooist. Iedereen had wel wat te vertellen over hoe hij of zij de oorlog had beleeft, waaraan dan vaak weer een mooi verhaal aan vast zat gekoppeld.

Ook de vragen die Ophüls stelt zijn heel scherp en duidelijk, waardoor je als kijker meer te weten komt. Sommige geïnterviewden worden zelfs enigszins in verlegenheid gebracht. Dat levert dan weer mooie, maar vooral ook echte cinema op. Het is een sterke documentaire, die een prima inkijk geeft op hoe verschillende soorten mensen allemaal hebben gereageerd tijdens de bezetting en waarom men in een bepaalde situatie op een bepaalde wijze heeft gehandeld.

Echt een aanrader, als je geïnteresseerd bent in de Tweede Wereldoorlog. Ook echte filmfanaten kunnen hier niet omheen.

4,0* dik

Documentaires kijk je vaak maar één keer, tenzij het onderwerp zo groots en intrigerend is dat ze het waard zijn terug te kijken én ze goed gemaakt zijn natuurlijk. Documentairemaker Marcel Ophüls was de zoon van regisseur Max Ophüls. In 'Le Chagrin Et La Pitié' beschrijft hij middels interviews en archiefbeelden de merkwaardige geschiedenis van Frankrijk en de Fransen in de Tweede Wereldoorlog door zich te concentreren op de gebeurtenissen in en rondom Clermont-Ferrand. Hij spreekt met Duitsers (die nauwelijks een greintje wroeging vertonen), verzetsmensen, collaborateurs (waaronder vertegenwoordigers van het Vichy-regime) en gewone Fransen (die vaak met schaamte terugkijken op hun eigen gedrag). Conclusie: goed en fout zijn zelfs in extreme situaties als oorlog nog niet zo eenvoudig aan te wijzen. Je moet er viereneenhalf uur voor uittrekken, maar dat loont de moeite

Wat me vooral verbaasde is hoeveel mensen Petain en vooral ook die schoft van een Laval nog aan het verdedigen waren. hun gedrag is met de beste wil van de wereld niet goed te praten en heeft vele mensenlevens gekost. Zoals in het begin is aangegeven was deze documentaire zo schokkend voor Frankrijk dat hij pas in 1981 op TV kwam. Het maakte gehakt van het beeld dat de Fransen hadden van zichzelf als een natie van verzetshelden. Dat waren ze niet, evenmin als Nederland trouwens. Frankrijk was vooral het land waar de wettige regering de Duitsers heel erg van dienst was en racistische wetten invoerden die verder gingen dan die van Duitsland. Dr film gaat zeker niet alleen en puur over Clermont-Ferrand. maar ook vaak over het Vichy-regime en over het verzet tot in Engeland aan toe. Uit die eindeloze reeks getuigenissen maken er een paar indruk. Een Britse homoseksuele man die aangeeft dat een van de belangrijkste redenen om geheim agent in Frankrijk te worden was om voor zichzelf te bewijzen dat hij er moedig genoeg voor was bijvoorbeeld (hij gaf ook aan dat het Franse verzet vooral uit arbeiders bestond, met name van de spoorwegen en dat naar mate mensen meer te verliezen hadden er veel minder verzet was). Of een aristocratische ex-fascist die bepaald meer zelfkennis heeft dan veel anderen en nu zegt bang te zijn voor al te gelijkhebberige ideologieën.

Naast de interviews (en in tegenstelling tot in een vergelijkbare film als Shoah) kiest Ophuls ook voor veel archiefbeeld. Shoah schudde me nog iets harder door elkaar maar ook dit is een belangrijke documentaire die er in slaagt een enorme gebeurtenis te verkleinen tot enigszins overzichtelijke proporties en tegelijk van heel veel kanten te bekijken.

Het is aan te raden om voordat je deze docu kijkt iets te weten over Frankrijk. Weten wie Petain, Laval, De Gaulle of Giscard d'Estaing waren is geen overbodige luxe.