Skrivánci na Niti (1990)

Prachtig film van Menzel, met de herkenbare inbreng van Bohumil Hrabal. Het is dezelfde spottende ironie als in Closely watched trains en Ik heb de koning van Engeland bediend, waarmee Menzel de absurditeit van de hier vertoonde tijd verbeeldt. Professoren, kunstenaars en andere helden werden destijds door 'het volk' naar kolenmijnen en dit soort roestige werkplaatsen gestuurd ter 'heropvoeding'. De sfeer is die waarin een ieder blij zou moeten zijn om te mogen werken aan de socialistische toekomst, maar niemand weet de absurditeit van die werkelijkheid zo venijnig en ironisch weer te geven als Menzel.

De gepromoveerde arbeiders (we moeten natuurlijk wel in de lijn van de communistische ideologie blijven denken) zijn even kleurloos en groezelig als de stapels roestige metalen voorwerpen waartussen ze werken, en de filosofische bespiegelingen en liefdesverhalen contrasteren hiermee natuurlijk buitengewoon.

Een geweldige scene is die waarin de pionierskindertjes op bezoek gaan bij de werkplaats. "Kijk, kinderen, dit zijn nu onze arbeiders". De één zit er wat beteuterd bij als hij een of andere sjerp om zijn nek gehangen krijgt, de ander rent weg, en weer een ander wijst de begeleidende dame fijntjes op de verdwijningen onder de elite.
Mooi einde ook, als ze tenslotte allemaal in de gevangenis hun carriere vervolgen.

Het verbod op de film in '69 tekent de radicale wending in de Tsjechoslowaakse geschiedenis na de Praagse Lente, waarin iedereen die absurditeit nog mocht benoemen. Een jaar later was dit voorbij en was de scheiding tussen partijlijn en de werkelijk heersende gedachten groter dan ooit.

Stekelige satire, waarin Menzel in de hem vertrouwde stijl het heropvoedingsprogramma van kort na de communistische machtsgreep (1948) op de hak neemt. Niemand werd er wijzer van, want niemand nam het systeem erg serieus of wist wat hij of zij er mee aan moest. Daardoor voerde in feite niemand wat uit, ook de bewakers niet. Geen wonder dat de film door de communistische censuur zo’n 20 jaar op de plank is blijven liggen.

Tussen de talrijke kolderieke situaties zorgt de lieflijke affaire tussen Václav Neckář en Jitka Zelenohorská te midden van de schroothopen voor een charmant accent.

Sterke aanval op het communisme, ook visueeel indruk makend : het idee om initiatief en creativiteit uit de mens te halen leidt naar het doffe beeld van lusteloze, ontevreden arbeiders en naar ongemotiveerde in gevangenschap gedwongen jonge vrouwen in een troosteloos, chaotisch decor.
Meerdere zeer expliciete scènes zoals het vakbondsbezoek (leider haalt zijn das af en vervangt zijn hoed door een muts, om er meer "kameraad" uit te zien), het bezoek van de schoolmeisjes met opgelegd enthousiasme, het potsierlijk en schijnheilig gedoe rond het huwelijk en de op geen enkele grond steunende vrijheidsberoving.
Het is allemaal duidelijk en knap gedaan en toch haalt de film hier geen al te hoge score. Gebrek aan één verhaallijn, te veel gelijkaardige beelden, waardoor wat reportage...?

Nou, zo erg als Darbie omschrijft is hij nou ook weer niet, maar ook mij viel hij wat tegen. Jirí Menzel maakte deze satire op de communistische samenleving van de vroege jaren vijftig in de nadagen van de Praagse Lente en dacht dat dat nog wel kon. Maar het kon dus niet en de film bleef tot 1990, toen het regime bijna geruisloos verdween, op de plank liggen. We zien een aantal mannen en vrouwen die tewerkgesteld zijn op een stortplaats van metalen (in Kladno), deels als straf, deels als 'heropvoeding''. Maar wat ze er precies moeten doen weten ze niet, ze lummelen maar wat rond en de mannen en vrouwen hebben meer oog voor elkaar; er bloeien mooie romances op, op die puinhopen.

Een echt bijtende satire is het niet, en het bevat ook nogal wat komische passages, zoals het bezoek van de 'jonge pionieren' met hun rode sjaaltjes en zich breed makende vakbondsbestuurders. Maar verder gebeurt er niet zo veel, behalve die nogal vreemde bruiloft op het einde, waar ik niet veel van begreep. Verder bevat de film veel zinloos gepraat, en daar kan ik nooit zo goed tegen.