De Witte (1934)

Vrij flauw en kluchterig maar nog wel amusant. kleine 2,5*

Puike verfilming van Ernest Claes' roman uit de pionierstijd van de Vlaamse film.

Jefke Bruyninckx zette een onverbeterlijke "Witte" neer en de gehele film is een nostalgische terugblik geworden op het dorpsleven van vroeger met het schooltje met de strenge onderwijzer, de boerenfamilie, de was op het gras, de pap en de dikke sneden brood, de pot patatten op de stoof, het gebed, de cafébezoekers, de jonge rakkers ravottend in de buitenlucht...

Historisch is dit zeker een memorabele film. Ik kende het bekende boek van Ernest Claes vooral door de verfilming van Robbe De Hert uit 1980 met bekende figuren als boer Coene en pastoor Munte. Figuren die niet in de film van 1934 tot hun recht komen, maar vooral meer naam kregen door de serie Wij, heren van Zichem van '69 tot '72, gebaseerd op verschillende verhalen van Ernest Claes. Waaronder natuurlijk ook De Witte van Zichem.

De filmversie uit 1934 had nog niet veel voorbeelden. Dit is immers geen slapstick, maar een literair werk dat verfilmd werd. Iets van eigen bodem dat heel herkenbaar is. Geen buitenlandse film, geen slapstick of western, maar een komische film. Het liefdesverhaal is toegevoegd voor de film en komt niet in het boek van Ernest Claes voor. Dat is ook weggelaten in de versie van 1980 en die film komt dan ook beter over. Deze film uit 1934 is nog echt in zijn kinderschoenen en moet nog leren om de stap van theater naar het witte doek te maken. Daarom is het soms wat knullig allemaal. Al bij al valt het nog mee en heb ik er toch van genoten. Rekening houdende met zijn tijdsgeest en het bekende verhaal is dit zeker geen slechte film.

Is er al zout op de patatten?

Voor het nieuwe jaar heb ik zoals de meesten wel een aantal filmvoornemens en één daarvan is om me eens wat meer te verdiepen in de rijke geschiedenis van de Vlaamse film. Er zijn natuurlijk een aantal pioniers geweest en een naam die wel eens regelmatig passeert is die van Jan Vanderheyden (en zijn vrouw Edith Kiel). Er lijkt me dan ook geen betere plaats om te starten bij diens regiedebuut en De Witte zou bovendien de eerste echte Vlaamse film zijn, al blijkt dat een statement te zijn dat wel eens voor wat discussie zorgt.

Wat wel buiten twijfel staat is dat deze verfilming van het gelijknamige boek van Ernest Claes een waar succes was en vandaag de dag nog altijd als een memorabele episode in de Vlaamse filmgeschiedenis wordt beschouwd. Dat neemt echter niet weg dat dit wel een film is die best wel wat oneffenheden vertoont. Zo is het op narratief vlak meer een aaneenschakeling van kluchten met een deugniet als spilfiguur. Het zijn best wel amusante kluchten trouwens, maar een echt plot komt er niet aan te pas. Een romance, die natuurlijk ook de nodige misverstanden moet ondergaan, zorgt uiteindelijk voor iets wat als climax moet doorgaan, maar die is toch wel wat van een lager niveau. Hoewel ik zelf het verhaal van De Witte nooit heb gelezen (wel eens regelmatig een episode van Wij, Heren van Zichem gevolgd), verbaast het me eerlijk gezegd niet dat dat een stuk is dat niet van de hand van Claes is.

De Witte vormde de doorbraak voor Jef(ke) Bruyninckx en hij zou eigenlijk nooit de stempel van de wittekop kwijt raken, zelfs niet wanneer hij later regisseur zou worden. Ik ben normaal gezien niet zo'n fan van kinderen in films, maar Bruyninckx doet het eigenlijk vrij behoorlijk. Niet altijd even naturel, maar ik betwijfel of ik het beter zou kunnen. Let vooral ook nog op een erg jonge Nand (hier nog gecrediteerd als Ferdinand) Buyl als Turke, één van de schoolmakkers van de Witte. Voor de rest eigenlijk vrij weinig op aan te merken. Toegeven, onder andere de Amerikaanse en Duitse cinema stonden al een stuk verder maar het is een meer dan degelijke poging tot.

Een tijdsdocument, zoveel is zeker. Filmisch gezien loopt niet alles altijd even vlot (er zit bijvoorbeeld een soort van montage in waar ingezoomd wordt op een stel benen, even een zwart scherm waarna er gecut wordt naar een ander stel benen op dezelfde weg dat er gewoonweg niet goed uitziet) en qua ritme (hoewel ik de openingsbeelden met onder andere beelden van het oude Antwerpen wel leuk vond) loopt het ook niet altijd even soepel. Toch is het de moeite waard om eens te zien.

3.5*

Voor deze film heb ik me eerst ingelezen met het erg interessante boek Edith Kiel & Jan Vanderheyden: Pioniers van de Vlaamse Film - Roel Vande Winkel en Dirk Van Engeland (2014) dat veel info bevat over de productie en achtergronden van De Witte. Deze populairste Vlaamse film ooit (gemeten naar aantallen bioscoopbezoekers) was een verfilming van de bestseller van Ernest Claes uit de jaren twintig. Hoewel Jan Vanderheyden en Willem Benoy (die er op dag één al de brui aan gaf) de credits krijgen voor de regie was deze in werkelijkheid in handen van Edith Kiel. Zij was afkomstig uit Berlijn en tevens de levensgezellin van Jan Vanderheyden (ze woonden ongetrouwd samen wat ongezien was in het katholieke Vlaanderen van toen). Het was een bewuste keuze om Edith Kiel niet op de voorgrond te plaatsen, ingegeven door promotionele en commerciële overwegingen, want een Duitse regisseur stond niet goed op de aftiteling van de ‘eerste Vlaamse film’. Tussen haakjes is De Witte de tweede Vlaamse klankfilm, maar zijn voorganger kende nauwelijks succes en verdween snel uit de zalen.

Behalve de regie was Edith Kiel - wel gecrediteerd - verantwoordelijk voor het scenario en draaiboek. En het blijkt dat Edith Kiel helemaal geen fan was van het werk van Claes en er nog een liefdesverhaal aan toevoegde. Zeer tot ergernis van Claes, al hield die zijn ergernis binnenskamers omdat hij zich ook wel vereerd voelde dat zijn werk uitgekozen was voor dit project.

De Witte werd dankzij de Berlijnse connecties van Edith Kiel gedraaid met een Duits productieteam. Een kwart buitenopnames vond plaats in Zichem, en de overige drie kwart van de film werden geschoten in Berlijnse studio’s. In die studio’s werden de dialogen van de buitenopnames ook nog eens nagesynchroniseerd. Van de productieleiding was Edith Kiel degene met de meeste ervaring, reden ook waarom ze de facto in de regisseursstoel zat. Voor ze Vanderheyden op amoureus vlak had leren kennen, had ze diverse technische aspecten van het vak geleerd in Berlijn. En zelfs heeft ze een figurantenrol als prostituee gehad in de Dietrich/von Sternberg classic Der Blaue Engel (1930) . De invloed van Kiel is evenmin te onderschatten wat betreft de artistieke uitwerking van de film; zo zijn er elementen van de Berlijnse operette in de film geïntegreerd, waardoor er al eens uit volle borst wordt gezongen.

Wat vind ik uiteindelijk zelf van de film? Ik vind het een halfslachtig geval. Jef Bruyninckx speelt zijn rol als De Witte op uitmuntende wijze maar krijgt relatief weinig screentime omwille van het liefdesdrama dat Edith Kiel heeft toegevoegd. Hij staat niet eens erg centraal in de film die naar hem genoemd is. Er is nauwelijks sprake van karaktertekening. Toch jammer dat het werk van Claes niet meer gerespecteerd werd. De film bevat wel leuke klassieke scenes en ook de fotografie is best mooi. De Witte blijft een stukje Vlaamse filmpioniersgeschiedenis, en in die zin interessant om een keer te zien. De remake De Witte (1980) van Robbe De Hert, die ik al ettelijke malen gezien heb, vind ik echter stukken beter, en het heeft dus niet enkel met ouderdom te maken. Al heeft deze oerversie als echt volkse film van zijn tijd toch ook iets hoog charmant, waardoor ik genereus wil zijn met de punten.