Deus e o Diabo na Terra do Sol (1964)

Ik keek al een tijdje uit naar deze film. Hij bleek helaas niet zo goed te zijn als ik gehoopt had, maar het is verder toch een interessante film, met een aantal gedenkwaardige scènes en personages.

Een van de meest opvallende elementen aan de film is de montage. Er zit een soort speelsheid in die zeker begin jaren '60, met de nouvelle vague op zijn hoogtepunt (al is het werk van Eisenstein waarschijnlijk de hoofdinvloed), weer erg hip was. Er wordt dan bewust gekozen voor een montage die de continuïteit doorbreekt, voor een wat poëtischere beeldtaal. Ik ben er niet de grootste fan van, omdat het vaak nogal bedacht overkomt in plaats van organisch, maar bij deze film werkt het soms wel. Evenals het camerawerk. De film moet het op dat gebied vaak meer hebben van bijzondere locaties, maar af en toe zit er een sterk shot in. Met name de scène waarin die zwarte priester vermoord wordt is mooi belicht. Ook het laatste moment, waarop Manuel wegvlucht voor Antonio des Mortes is schitterend.

Het verhaal is interessant, ondanks dat er volgens mij heel wat symboliek aan mij verloren gaat. Schijnbaar zitten er nogal wat verwijzingen in naar Braziliaanse mythes en legendes, maar daar weet ik zo goed als niets vanaf. Dessalnietemin is de reis van Manuel en Rosa langs de verschillende onbetrouwbare figuren boeiend om te volgen, ondanks een wel erg laag tempo. Jammer alleen dat de personages toch vooral typetjes blijven en er niet echt mee valt mee te leven.

Het is een moeilijke film om te recenseren en toegegeven ook om te waarderen. Niet alles heeft de tand des tijds even goed doorstaan, maar de film heeft nog steeds een bepaalde kracht en mystiek die het de moeite waard maakt om te bekijken. Het beste dat ik mensen hierover kan vertellen is ze aan te raden het zelf maar te gaan zien.
3,5* en stiekem toch wel benieuwd naar Antonio das Mortes.

Behoorlijke film. Visueel erg indrukwekkend, qua setting ook: je waant je echt even in een andere wereld voor twee uur. Helaas heb ik helemaal niks van de Braziliaanse thematiek meegekregen. Ik zou hier dan ook graag een lezing over willen bijwonen, van iemand die hier meer verstand van heeft. Want zonder het grotere beeld, is het wel een beetje 'van de hak op de tak'.

Glauber Rocha is een grote naam in de Braziliaanse cinema en zou op papier weleens een regisseur kunnen zijn, die mij kan liggen, zo dacht ik van tevoren. Daarom leek het mij logisch om deze film eens te proberen, aangezien dit volgens de meesten zijn beste film moet zijn.

Het is een interessante film, dat is zeker. Het is een soort van roadtrip, met western-achtige trekjes, waarbij we rondtrekken en op bijzondere locaties komen en daarbij al even bijzondere personages ontmoeten. Het is een vrij trage film, met een hoop symboliek, die ik niet altijd even goed kon plaatsen. De mooie cinematografie zorgt ervoor dat er in ieder geval altijd wel een klein beetje te genieten valt. Mooi zwart-wit gebruik, afgewisseld met een voor die tijd vrij hippe montage met jump cuts, zoals Godard ze een aantal jaren daarvoor reeds introduceerde. Verder doet de stijl inderdaad erg aan de films van Sergei Eisenstein denken. Een mooie stijl, dat moet gezegd worden.

Wel blijft het allemaal nogal afstandelijk en kon ik me moeilijk inleven in de personages. Het acteerwerk lijkt soms ook wat gemaakt, al kan dat ook komen door de tijd en locatie waar alles zich afspeelt. Maar het zag er soms nogal theatraal uit bij sommige figuren. Maar los daarvan is het best een goede film. Rocha heeft een mooie stijl van filmen en ook de soundtrack is best goed. Ik ben nog niet helemaal onder de indruk, maar het was zeker de moeite waard om dit eens een keer gezien te hebben.

3,5*

‘’Religie is opium voor het volk’’, quoteren we Karl Marx naar hartenlust. Maar was religie binnen de ideologie van de Duitse denker niet eerder opium van het volk? Onder het juk van de kapitalistische tirannie zoeken arme burgers naar een medicijn dat hoop biedt in hopeloze tijden. Dat medicijn wordt religie; de perfecte illusie, door de mens zelf geschapen, verzacht de pijn van een drukkend bestaan.

In de wereld van Deus e o Diabo na Terra do Sol blijft het nooit alleen bij ideeën. Het scenario, doortrokken van allegorische personages, voert een diabolische priester (Sebastiao) op als Oud-Testamentische Godfiguur. Aan het begin van de tweede akte doodt hij een baby in een duidelijk naar Exodus 11 resonerende scène.

De broodarme Manoel wil zich als protagonist maar al te graag afkeren van een leven vol geweld en verdorvenheid, maar zijn handelingen in de eerste akte hebben redding voorgoed onmogelijk maakt. Na de moord op een rijke landeigenaar ziet hij zich gedwongen met zijn vrouw Rosa dieper de Sertao in te vluchten. Terwijl Rosa afrekent met de kwaadaardige Sebastiao, laat Manoel zich blijvend misleiden door de larger than life-personages die zijn pad kruisen. De personificatie van de Dood (Antonio das Mortes) kijkt op de achtergrond toe.

Meerdere keren wordt in de film de verwachting uitgesproken dat de zee eens als het land zal worden en de zee als het land. Die uitspraak refereert naar het Bijbelse splijten van de wateren (Exodus 14), waarbij de weg naar het Beloofde Land vanuit het niets open komt te liggen. Manoels verbeelding is zo sterk dat de Rode Zee ook aan het einde van de film kan opdoemen. De Rode Zee in de Sertao is echter als een luchtspiegeling in de woestijn. Manoel laat alles achter om met lege handen te eindigen.

De boodschap is duidelijk: het individu staat kansloos als hij zich in zijn verlangen naar vrijheid laat meeslepen door de holle ideologieën van de religieuze autoriteiten. Rocha’s filmische allegorie kan daarmee gelezen worden als een expliciete kritiek op de bevrijdingstheologie (een door de katholieke kerk gemotiveerde beweging in het Latijns-Amerika van de jaren zestig en zeventig), hoewel het script nog steeds even doordesemd is van een Marxistische kijk op de positie van het individu.

Wie de diepgang zoekt in het drama en de relaties tussen personages komt van een koude kermis thuis. Deus e o Diabo na Terra do Sol is eerst en vooral een gestileerd politiek manifest. De personages zijn de lijm die ervoor zorgen dat de allegorie blijft plakken.

web

Keek hier best naar uit, de geschiedenis van de cangaceiros vind ik wel boeiend, en zeker toen in het begin Conselheiro en Canudos werden genoemd zette ik me schrap- over de gebeurtenissen in Canudos wordt namelijk uitgebreid verhaald in de magistrale roman La Guerra del Fin del Mundo - Mario Vargas Llosa (1981) (wanneer wordt dat boek eigenlijk eens verfilmd?)

Deus e o Diabo na Terra do Sol begon intrigerend met de godsdienstwaanzinnige Sebastian en zijn volgers, en na de minutenlange scène met een rotsblok leek het echt legendarisch te worden, maar helaas wordt de film halverwege gereset. De tweede helft van de film vond ik veel minder boeiend, die bestaat eigenlijk uit een lange impasse vol gedeclameer. Er zijn nog wel een aantal mooie scenes maar de magie van het eerste uur komt niet meer terug. De repenta muziek vond ik trouwens erg fijn.

Heb nog wel even gezocht naar informatie over de in de film genoemde Lampiao. Voor de geïnteresseerden: Hier is bewaard beeldmateriaal van Lampiao en Maria Bonita.