Jud Süß (1940)

Tja, wat moeten we hier nou weer mee? Laat ik maar voorop stellen dat de film allesbehalve subtiel is, zoals eigenlijk wel te verwachten viel. In zo'n beetje iedere scène lijkt er wel iemand te zeggen dat joden heel slecht zijn. Zelfs al voor we een jood iets slechts hebben zien doen wordt al smerig over hun gepraat. Süss zelf is een achterbaks figuur. Qua voorkomen charmant, maar van binnen zo verrot als maar zijn kan. Hij is verantwoordelijk voor moord, armoede en zelfs verkrachting. De scène waarin de joden toestemming krijgen om in de stad te gaan wonen en we ze naar binnen zien trekken deed mij denken aan de griezelige processiescène uit Det Sjunde Inseglet. Nogmaals: de film is niet subtiel in het negatief afbeelden van joden.

De reden voor mijn lage stem is dan ook duidelijk. De film is om zéér foute redenen gemaakt en het komt allemaal heel nadrukkelijk naar voren. Maar ik moet eigenlijk wel bekennen dat het technisch gezien dan weer heel knap is, maar ook dat verwachtte ik wel ergens van de Nazi's. Zitten wel degelijk mooie beelden in. Maar dat weegt niet op tegen de inhoud.

Wel vraag ik me af wat Graham Chapman van Monty Python hier te zoeken had. Of beter gezegd: een man met identiek uiterlijk speelt de rechterhand van Süss, een nog smeriger figuur dan Süss zelf. De acteur die hem werkelijk speelt is Werner Krauss, niemand minder dan Dr. Caligari. Valt me tegen van hem om hem hierin te zien. Maar zijn gelijkenis met Graham Chapman is zo groot dat ik constant dacht naar hem te kijken.

Een historische belangrijke maar ook zeer slechte film. Het verhaal heeft niets om het lijf. Het acteerwerk is dramatisch en de ideologie verwerpelijk. Enkel de laatste paar minuten maakte (in negatieve zin) wel indruk maar wie zover komt is een echte doorzetter.

Qua film en qua inhoud is dit een gedrocht.

Misschien nog wel enger dan de beladen historische context eromheen of de daadwerkelijke inmenging van Goebbels/Hitler bij het productieproces, is hoe vertrouwd en overbekend de stereotypen voelen. Heinrich George zet een leuke rol neer als de vadsige hertog die de deuren wagenwijd openzet voor de gladde intrigant die de boel op komt schudden met zijn boosaardige plannetjes. Die vileine Joseph Süß Oppenheimer (Ferdinand Marian) haalt alle maniertjes en gedragingen uit de kast die je kunt verwachten in een dergelijke rol. Eerst is het een orthodoxe jood met pijpenkrulletjes en zwarte kledij, maar eenmaal undercover verandert het in een twistzieke womaniser die de mensen bespeelt al ware zij marionetten.

'Der Ewige Jude' (1940) kan ik niet meer kijken omdat het zo onomwonden Joden criminaliseert en ontmenselijkt. Hier wordt de abjecte boodschap verpakt in een degelijk kostuumdrama met mooie sets/kostuums en een wraakverhaal als zovelen. Door de connotaties met het nazisme krijgt deze film (terecht!) een notoire status toebedeeld, maar het is niet wezenlijk anders dan veel foute tijdgenoten, waarin bevolkingsgroepen ook negatief weg worden gezet (ook werken van veel latere makelij, trouwens) Door de dik aangezette typetjes en de effectieve manier van de emoties bespelen, weet deze nazi-propaganda ook mij als moderne kijker mee te nemen in een verhaal van verraad en vergelding. En dat vind ik doodeng om toe te geven, want het antisemitisme laat weinig aan de verbeelding over.