Memorias del Subdesarrollo (1968)

Goede Cubaanse film, die op sommige momenten overkomt als een documentaire,wat op zich best knap is. Op sommige momenten kun je goed zien dat de film een aanklacht is tegen het communisme, maar tevens lijkt het ook een soort van ode aanCuba te zijn en dan vooral aan de manier, waarop men met het zware leven van die tijd daar om wist te gaan.

Soms gaat het iets teveel van de hak op de tak en is het wat te fragmentarisch, maar over het algemeen is het best boeiend. Het liefdesverhaal is ook vrij intrigerend en heeft bijna hele grote gevolgen. voor de hoofdrolspeler.

Ik snap wel dat ze in Cuba trots zijn op deze film. Het zit goed in elkaar is op momenten best sterk, maar soms wel wat onsamenhangend. Het past in ieder geval goed bij de warme temperaturen van de zomer, die hier ook net begonnen is.

3,5*

Samen met I am Cuba is dit de bekendste film uit Cuba van de jaren '60. Ze zouden een leuke double-bill maken, want ze zijn bijna tegenovergesteld van elkaar. Allebei hebben ze wel een zeer opvallende audio-visuele stijl, maar die konden niet meer verschillen. Waar I am Cuba de kijker probeert te overweldigen met groots opgezette, long takes die de aandacht naar zich toe trekken, heeft Memories of Underdevelopment een wat meer realistische stijl die enerzijds aan documentaires en anderzijds aan de essay-films van Godard doet denken. I am Cuba gebruikt de ritmes van Cubaanse muziek om op te zwepen, Memories alleen als ironisch contrast. Ook inhoudelijk lijken ze totaal niet op elkaar: ondanks dat ze beiden in bepaalde zin over de revolutie gaan is I am Cuba enthousiast hierover terwijl Memorie duidelijk z'n twijfels heeft. Nu ik er zo over nadenk zouden de twee films misschien zelfs verplicht met elkaar vertoond worden. Ze vullen elkaars zwaktes aan en geven een mooi totaalbeeld van Cuba in die tijd.

Dat terzijde vond ik Memories of Underdevelopment aanvankelijk taai om in te komen. We hebben hier te maken met een wel heel onsympathieke hoofdpersoon, die constant iedereen bekritiseerd en die zichzelf ziet als de enige verlichte mens in de omgeving. Het probleem hiermee was dat ik aanvankelijk dacht dat we bewondering moesten hebben van Sergio, dat Tomás Gutiérrez Alea hem als een held zag. Pas in de tweede helft of zo werd het me duidelijk dat hij net zo dubbelzinnig gezien moet worden als het land waarin hij leeft, al zijn z'n plus- en minpunten waarschijnlijk het tegenovergestelde van het Cubaanse volk in het algemeen genomen. Hij ziet hen als dom en zichzelf als intelligent. Echter zij zitten vol passie en leven, waar hij dat niet meer kan opbrengen.

Dat is een mooi uitgangspunt en de film zit ontegenzeggelijk vol rake observaties. Niet alleen over Cuba, maar misschien wel over intellectuele elites over. Dat element vond ik sterk, maar tonaal gezien vond ik het allemaal wat te droog om echt pakkend te worden. Ik geloof dat, mede door het gebruik van poëzie her en der, er gepoogd werd een melancholische ondertoon in de film te krijgen, maar gevoelsmatig kwam bij mij niet aan. Iets te afstandelijk nog. I am Cuba is inhoudelijk veel meer simplistisch dan Memories of Underdevelopment, maar ik voelde daar wel altijd het land zelf. Tomás Gutiérrez Alea is wellicht te veel als zijn hoofdpersoon en kan alleen analytisch naar Cuba kijken. En net als voor Sergio is dat het plus- en het minpunt van de film.

3*

Have I changed or has the city? De adelaarsblik van Sergio (Sergio Corrieri) vangt alles, maar de herkenning ontbreekt. De montage volgt een vast stramien: hij kijkt - alleen hij – de camera correspondeert. Zien we de blik, dan kunnen we vergif innemen op het volgende shot. Vrouw in het vizier!

Om de subtiliteit is het Gutiérrez vast nooit te doen geweest. Dat hoeft ook niet, want de theorie der onderontwikkeling heeft maar één bewijsstuk: Sergio zelf. Voor de nihilistische en belerend cynische protagonist (antagonist?) is dat meer dan voldoende. De Woody Allen van Annie Hall zou instemmend knikken.

Genoeg male gaze? Sergio’s verlangens en reflecties gaan immers verder dan een verwrongen genderbeeld. Voice-overs en fotocollages vertellen alles over een gevangen land. Cuba in de houdgreep: buiten zijn de fabriekspijpen, binnen de newsreels. Kapitaal of revolutie? Sergio ziet veel, leest veel, maar in de bibliotheek pakt hij toch het liefst Lolita erbij. Protagonist ontmoet literair alter ego.

Ook Elena (Daisy Granados) is een verwijzing: de Brigitte Bardot in de fles, de intertekstualiteit zelve. Bezie hoe ze poseert voor de muur van Sergio’s appartement, hoe ze rondjes draait. Haarmodel – aha! Gutiérrez zal Le Mépris (1963) meer dan eens hebben bekeken. Ook in Godards magnum opus (of toch Vivre sa Vie?) beseft het mannelijke hoofdpersonage niet dat zijn muze eens zal gaan. Desinteresse is dodelijk. Daar is de ándere blik – je ziet het in Bardots ogen – ze is er wel, lichamelijk tenminste, maar Waterloo is nabij. Ergens weet ze het al.

Voor Elena gelukkig geen tragisch ongeval. Ze vertrekt, terwijl Sergio haar nakijkt vanuit zijn imperiale vesting. Perspectief is alles.

Het grootste ongemak van Memorias is metaforisch van aard. Je kunt gemakkelijk klagen over Sergio: zijn ideeën misogyn, zijn patent op de camera dubieus. Veel pijnlijker is echter dat ‘onderontwikkeling’ in de film twee betekenissen heeft. De titel slaat op de staat van het land, maar ook op Sergio’s White Man’s Burden. Geloven dat alleen masculien intellect verlichting kan brengen in een duisternis van ‘objecten’…. Zulke nonsens creëert mentale vertigo, de protagonist ís bijna Vertigo. De obsessie met het ideale isoleert de filmtekst tot een wereld van subject – subject, verder niets. Ook niet buiten de film. Kunnen (mogen?) we bij dit soort personages überhaupt wel over eventuele empathie spreken?

Een scherpe tegenstem roept nu dat moraal en kunst gescheiden domeinen zijn – zeker, maar op de balans mag, of moet zelfs worden gereflecteerd. Uiteindelijk is de kloof tussen tekst en publiek net zo subjectief als de blik van de camera.

Cuba is een speelbal in een wereld op ramkoers, maar heeft zichzelf een te grote broek aangetrokken. Iedereen vlucht, vecht, of probeert er het beste van te maken, maar Sergio gaapt wat, verveelt zich, schrijft wat. Hij ziet zijn familie en vrienden vertrekken en komt steeds geïsoleerder te staan, vervreemd van het land waarin hij woont. Hij klaagt over Cuba en het volk, dat volgens hem inconsequent en onvolwassen is, maar ook van zichzelf heeft hij geen hoge dunk. Hij is op zijn 38e opgebrand, of eigenlijk uitgedoofd, en zakt steeds dieper weg in het moeras. Hij becommentarieert zijn leven en Cuba op vrij meedogenloze wijze, terwijl hij meisjes probeert te versieren. Het zijn best interessante bespiegelingen, o.a. over Hemingway.

Godzijdank was het pamflet-achtige maar kort en leek dat niet op Godard. Memorias is voor het grootste deel een coherent verhaal, en heeft best wat humor. Ik vond het bv wel grappig hoe de doop in de rivier zich in zijn fantasie afspeelt vs hoe het werkelijk ging. Ook het einde vond ik leuk, hoe de familie van het meisje zich opeens mengt in het verhaal, waardoor die hele 'romance' allemaal nog wat treuriger wordt.