O Megalexandros (1980)

De enige film van de Griekse meestercineast waarover op MoMe nog niet is geschreven (en die in het algemeen kritisch niet erg wordt gewaardeerd, ten onrechte). Toegegeven: dit is niet bepaald een gemakkelijke film, maar het is voor de Angelopoulos fan uiteindelijk wel zeer de moeite waard. In zijn artikel 'A Reconsideration of Theodoros Angelopoulos's O Megalexandros' schrijft Dan Georgakas:

Een deel van de uitdaging zit erin dat je als kijker moet durven loslaten. Je moet in de onmogelijk lang uitgerekte long takes zelf durven kijken, denken en dromen. Ik vind dat uiteindelijk veel meer belonend dan door de regisseur bij de hand te worden genomen middels montage, muziek en acteerwerk etc.

Angelopoulos gaat in deze film zeer cinematisch te werk, daarmee bedoel ik dat hij niet expliciet uitlegt (in dialoog of voice over) wat je ziet. De meest memorabele scene is een feestscene waarin door gebruik van muziek en dans een vrij complex geheel van ideologische spanningen en machtsverhoudingen in een Grieks dorpje is verbeeld.

De meest memorabele scène die ik me herinner (is het het einde??) is een draaikolk van mensen. Volgens mij is die scène een inspiratie voor Tarr geweest in zijn steeds terugkerende massale café scènes, onder andere de Titanik-bar, met dansende mensen.

Ik had trouwens de indruk dat deze Angelopoulos altijd wel redelijk goed bekend stond. Maar omdat hij wat minder bekend is is O Thiasos is hij wat ondergenseeuwd qua roem en bekendheid.

Dat is ook zeker een van de meest memorabele, maar tevens de meest mysterieuze, scenes uit de film en ook zeker de sleutelscène voor een mogelijke interpretatie van de film. Want op het moment dat Alexander wordt gelynched door de dorpsbewoners aan het eind verdwijnt hij. Hij is dus op te vatten als iets dat in de mens zelf zit: de revolutionaire geest. Daarna echter is hij veranderd in een bloedende marmeren buste. Als zodanig is hij dus mogelijk ook een symbool voor een soort geïdealiseerd, gemythologiseerd Grieks verleden.

Eén van de mindere van Angelopoulos die ik tot nu toe heb gezien. Zeker wel een filmisch hoogstandje, met de lange scenes waarin overtuigend geacteerd wordt, een gelaagd symbolisch verhaal maar het mist m.i. de visuele schoonheid en dynamiek in verloop van bv. Travelling Players of Hunters. Het leunt meer op de vertelling van hoe macht corrumpeert dankzij de menselijke aard, en een ideaal verwatert door complexe sociale verhoudingen en belangen in utopische experimenten zoals in deze film. De lineaire vertelwijze met kariger bijzondere elementen dan ik van Angelopoulos gewend ben zorgden dat de film me niet de hele 3enhalf uur kon boeien. Maar ja; zie eens zo'n episch product te maken...dat doen/deden niet veel regisseurs deze man na.

Het eerste uur is monumentale cinema (een term die ik wel meer gebruik in het oeuvre van Angelopoulos), die draaiende camerabewegingen in scenes als de ontsnapping in de kerker of in het paleis (wat een minutieuze choreografie om de (soms krappe) ruimtes overzichtelijk te maken) maar de beste scene (en één van de beste Angelopoulos momenten tout court) is toch wel op de tempel van Posseidon waar eerst een mooie zonsopgang te bewonderen valt op de Tiber en dan de verschijning van Alexander te paard met die score/geluid. Eens we aangekomen zijn in het dorpje zakt het niveau wat. Het gaat dan over de interne strijd tussen de gemeenschap en de rebellen, in ideologie tussen communisme en ownership, waarin langzaam Alexander zich ontpopt tot een terreur bewind (de body count in deze film ligt hoger dan in bv Die hard maar valt veel minder op). Angelopoulos schetst de figuur Alexander zeer complex. Er is de link met de oud historische figuur Alexander De grote in de eerste minuut (de verteller , ook een typisch Angelopoulos stijlkenmerk om theater elementen erin te brengen), als een mythische figuur (het ontstaan van Alex ook zo’n sterke scene met helm en zijn wit paard), als een tragisch figuur (nobele bedoelingen die ontaarden in terreur, verlies van zijn eerste vrouw = wat een symboliek met die bruidsjurk en de bloedvlek), als een geheimzinnig zwijgzaam persoon (hij zegt misschien maar 10 zinnen in gans de film) met zwaktes die niet gezien mogen worden (die epilepsie aanvallen waar iedereen de rug moet keren), als een held die vecht tegen onrecht, als een moordenaar wanneer hij het bevel moet geven om zijn eigen dochter te executeren wegens verraad én (we zijn er bijna) als een wat carnavalesk figuur met de kledij (de helm is wel een verwijzing naar de historische Alexander de grote maar toch, die puntschoenen, het rokje – kan wel authentieke kledij zijn maar zo kwam het over). Daarenboven is de acteur is geen Brad Pitt of Colin Farrel of (ook de oudere generatie leest mee) Richard Burton maar een oudere kale man met een buikje. Niet alles is juist gedoseerd. Er worden te veel scenes getoond waar de tegenstelling ideologie centraal staat (hoeveel keren kun je tegen elkaar in opstand komen ?) en de scenes met die Italiaanse anarchisten is me niet duidelijk waar die daar precies komen doen ? Maar de film heeft meesterlijke sequenties. De overwinning van Alexander in het dorp (opnieuw die score en let op hoe hij dat heel eenvoudig in scene zet met die klapluikjes en de geweren terwijl Alexander nergens te bespeuren valt). De camerabewegingen over het dorp en vlaktes. Het einde draagt nogmaals bij tot de mythische figuur (de dood van Alexander - wat een scene !) waar hij als onsterfelijk wordt gezien door Angelopoulos. Alexanders geest gaat door en is dat ook niet de betekenis van de jonge Alexander die daar rond loopt, die flauw valt tijdens het feest, die lessen krijgt van de onderwijzer, die een hechte moederbinding heeft en die op het einde naar de stad trek – met dit laatste shot trekt de cineast door naar het huidige tijdsperk. En dat is waarom Angelopoulos monumentale cinema brengt !

Ik was wat huiverig- 3,5 uur Angelopoulos aanschouwen op mijn vrije dag- maar was hier toch best van onder de indruk. Angelopoulos is een afstandelijk filmer, letterlijk: de afstand tussen de camera en zijn subject is groot, we leren de personages nauwelijks beter kennen. Hij filmt, vaak van boven en dus op gepaste afstand, de groepsdynamiek, soms nogal repeterend (dorpelingen die één voor één hun wapen inleveren, dorpelingen die demonstratief hun eten weggooien), alsof de dorpelingen één en hetzelfde personage zijn. Ze vormen dan ook een vrij anonieme massa, op een paar uitzonderingen na, zoals de stiefdochter van Alexander, de leraar en de jonge naamgenoot van de tiran- want zo ontpopt hij zich toch wel.

Het is een mooi geschoten film, maar dus wel wat kaal. Geen close-ups uiteraard en nauwelijks muziek- de soundtrack bestaat voor een deel uit een soort gezoem door de menigte voortgebracht, wat een surrealistisch, licht dreigend effect geeft. De film kent veel mooie scenes, en al maakt Angelopoulos misschien iets te veel gebruik van 360 graden shots worden die zo goed uitgevoerd dat ik het hem makkelijk vergeef. Ook een mooie scène in het begin, als Alexander zijn paard voor het eerst bestijgt is dat de aankondiging van de komst van een legendarische held. De sterfscene, of liever gezegd verdwijning van Alexander doet een beetje denken aan het einde van das Parfum- wie weet had de schrijver van dat boek deze film ook gezien.