Reading Lolita in Tehran (2024)

Azar Nafisi is literatuurdocent Engels, was woonachtig in de VS en keert in augustus 1979 terug naar Iran. Na de val van de sjah wil zij bijdragen aan de revolutie en aan de universiteit Engelse literatuur doceren. Omdat bepaalde boeken in de ban worden gedaan en zij zich onvoldoende conformeert aan de nieuwe wetten, wordt het doceren haar onmogelijk gemaakt. Ze geeft niet op en start met een zevental vrouwelijke studenten in het geheim een boekenclub waar de verboden literatuur alsnog wordt behandeld.

De film vertelt van twintig jaar uit het leven van Azar Nafisi. De film schildert de politieke ontwikkelingen in Iran vanaf 1979, besteedt aandacht aan de studenten van de club en verweeft in het verhaal vier grote literaire werken die elk bepalend zijn voor een hoofdstuk in de film. Die opzet betekent een wisselwerking tussen realiteit en fictie. Tussen de harde werkelijkheid van het bestaan in een terreurregime en individuele dromen, fantasieën en wensen. Een verhaal over onderdrukking en de strijd tegen de dictatuur. Een universeel verhaal dat wordt belichaamd door de persoon van Azar Nafisi.

De literatuur van F. Scott Fitzgerald, Vladimir Nabokov, Henry James en Jane Austen biedt de onderdrukte vrouwen hoop en een gevoel van veiligheid. Fictieve karakters die in fictieve werelden rondlopen bieden de vrouwen verlichting en een gevoel van vrijheid. Bovendien worden de vrouwen door zich in te leven in die fictieve karakters gedwongen om over hun eigen noodlottige situatie na te denken. In de hoofden van de vrouwen vatten mogelijkheden post. Mogelijkheden die wel of niet tot beslissingen leiden. Wel of niet leven met die onderdrukkende mannen. Je wel of niet onderwerpen aan de heersende religie. Wel of niet naar het vrije buitenland vluchten.

De scènes waarin de vrouwen tezamen zijn, zijn sterke scènes. De camera dicht op de huid. Op de gezichten zijn de gevoelens af te lezen. Depressie, gedrevenheid, trauma, wanhoop, hoop, gelukzalige fantasieën. Allemaal dingen waaraan de geweldige actrices gestalte geven. Geweldige actrices die overigens allen Iraanse ballingen zijn. Vrouwen dus die als geen ander het dagelijkse gevecht aangingen met onderdrukking, minachting en de angst om opgepakt te worden. Sommige van de vrouwen hebben zelfs verhoren van de zedenpolitie ondergaan. En dat ging niet met zachte hand gepaard. Misschien komt het daardoor dat het acteerwerk nogal intens is. Althans zo kwam het op mij over.

Reading Lolita in Tehran geeft een mooie boodschap af. De kracht van literatuur als wapen tegen de dictatuur. De overlevingskracht van de verbeelding te midden van een geestvijandige werkelijkheid. De film doet dat niet heel diepzinnig en stipt in de meeste gevallen de dingen slechts aan, maar de boodschap is in ieder geval duidelijk. Duidelijk genoeg om mij op te winden over de ongelooflijke bekrompenheid, bruutheid, gewelddadigheid en het stompzinnige fanatisme van de makers en volgers van de dictatuur.