Saint Omer (2022)

Lees de volledige recensie

Fascinerende film die je uitdaagt om mee te denken over de zaak die wordt gepresenteerd. En die is van het soort waar je meestal meteen bij afhaakt. Kindermoord. Maar wat gebeurt er als je empathisch bij de moeder gaat staan, is ze dan nog steeds het kwaad zelf of vooral iemand die hulp nodig had en heeft en het niet kreeg. De film is soms wel erg statisch. Hij kreeg me daardoor niet volledig mee, maat ik kwam een heel eind.

Schrijver Rama [Kayije Kagame] bereidt zich voor op een moderne bewerking van de mythe van Medea en bezoekt daarom het proces tegen Laurence Coly [Guslagi Malanda] die haar 16 maanden oude dochter vermoordde. Rechtszaken zijn per definitie lastig te verfilmen vanwege het statische gegeven, maar Diop doet werkelijk geen enkele moeite om het visueel interessant te maken. En dus zit je te kijken naar pratende mensen gefilmd in statische totaalshots . Tussen de sessies door zien we Rama volstrekt oninteressante, dan wel vage dingen doen, zoals slapen. Won een aantal aansprekende prijzen, waaronder een César voor beste debuut! Ik zeg het er maar even bij...

Toen de boodschap van de film me enigszins duidelijk werd moest ik aan het feministische meesterwerk Le Deuxième Sexe van Simone de Beauvoir denken waarin zij beschrijft dat de vrouw – anders dan de man – niet eens meester is over haar eigen lichaam dus laat staan over haar leven: de vrouw wordt heen en weer geslingerd door haar hormoonschommelingen en als ze zwanger raakt wordt haar lichaam ‘bezet’ door een vreemd wezen en als dat wordt geboren is het enerzijds een trauma als dat wezen een eigen wil blijkt te hebben waardoor de eenheid is verbroken en anderzijds is ze veroordeeld tot slaaf van dat kind. Kortom, de vrouw heeft een bijzonder intieme band met haar kind als verlengstuk van haar lichaam.

Ook deze film gaat volgens mij over die onverbrekelijke band tussen moeder en dochter: enerzijds is er geestelijk afstand en verwijdering – tot en met moord aan toe (volgens Kristeva moet overigens omgekeerd elke dochter haar moeder symbolisch doden om haar liefde op haar kind te kunnen richten) – maar anderzijds blijven ze lichamelijk in zekere zin eeuwig bij of van elkaar omdat ze DNA en cellen hebben uitgewisseld tjdens de zwangerschap. De moordenares in de film heeft in feite haar dochter vermoord om haar bij zich te kunnen houden: het is haar eenzaamheid – die weer te maken heeft met postkolonialisme en racisme – die haar rationaliteit (affiniteit met filosofie) tot waanzin (‘tovenarij’) omboog en haar kind meesleurde in haar val. Ze is als moordenares een monster maar elke vrouw is een monster want een chimaera die uit meerdere wezens bestaat zodat we ook met haar kunnen meevoelen. De rechtszaak wordt bijgewoond door een literatuurdocente die zich zeker in de moordenares herkent en meevoelt: de reden lijkt eerst eenzelfde achtergrond te zijn, maar uiteindelijk lijkt de boodschap te zijn dat elke moeder zich in de moordenares kan herkennen als ze haar situatie kent. Voor haar is de moordenares een Medea, de mythologische tovenares die haar kinderen vermoordde, maar ze moet ook de vraag stellen of in haarzelf en in elke moeder niet een Medea schuilgaat.

Aan goede ideeën en bedoelingen heeft de film aldus geen gebrek, maar de uitwerking is slechts bij vlagen boeiend zoals bij het college-fragment aan het begin en het betoog van de advocaat aan het einde die beide over de vrouw als monster gaat: het grootste deel van de film kabbelt weinig boeiend voort door middel van een eindeloos vraag-en-antwoord-spel in de rechtbank die het leven van met name de moordenares uitspit en wat oninteressante zaken eromheen.

Wie de goede bedoelingen en ideëen van het verhaal van deze film wil vernemen, leest hieronder de bespreking van De filosoof.

Het verhaal stemt tot nadenken over de moeder-dochter relatie en hoe deze ook te begrijpen kan zijn vanuit een Afrikaanse cultuur. Met dat verhaal - gegoten in een rechtbankdrama - is niks mis, zeker niet hoe dit verhaal is ingebed in de filmgeschiedenis (Hiroshima, mon amour van Resnais, en Medea van Pasolini) en de muziekcultuur (Nina Simone aan het slot).

Met de film evenwel wel, om het lelijk uit te drukken. Laat de close-ups weg, en je houdt een recht-toe vertelling over die niet boeit en soms zelfs verveelt. Gelukkig vormt het slotpleidooi van de advocate een uitzondering hierop: indringend, mede vanwege de filmische weergave.

Een film die zich afspeelt in een rechtszaal maar uiteindelijk geen echte film in het genre is.

De lange shots op de beklaagde en op de onrustige, blijkbaar betrokken, schrijfster in de zaal laten al vermoeden dat er iets meer gaande is.

Het eindpleidooi van de advocate van de verdediging en wat er zich ook met Rama afspeelt maken het duidelijk.

Dit is een dieppsychologisch drama over zwangerschap en moeder zijn en wat er mee verband houdt, de geborgenheid tussen moeder en dochter, veel inniger dan gedacht, de twijfels, de onzekerheden, de angsten, de hulploosheid, de verwarring en in het geval van Laurence, het racisme (zie de aldus getinte en onbenullige getuigenis van haar prof).

Een film waar ge moet inkomen. De jury van het FFG koos voor een complexe, innemende film.

Zeer geslaagde vertolkingen en regisseuse Alice Diop lijkt mij het volgen waard.

En ook Rodgers & Hart's "Little Girl Blue" was op zijn plaats.

Alice Diop, een Française met Senegalese ouders, maakte tot hiertoe alleen documentaires. Ook in dit rechtbankdrama blijft ze dicht bij de realiteit, want het is gebaseerd op de ware feiten rond Fabienne Kabou, die in 2016 haar baby achterliet op het strand van Berck-sur-Mer. Zij werd tot twintig jaar veroordeeld.

De rechtszaak vormt de kern. Toch krijg je meer te zien dan pratende hoofden, want er zijn flashbacks, intermezzo’s en omgevingsbeelden van Pas-de-Calais. Even belangrijk als wat gezegd wordt in de rechtbank, zijn de reactieshots met een toehoorder in close-up.

Laurence Coly bekent meteen de feiten. Zij leefde in een tweespalt tussen Europese en Afrikaanse cultuur, tussen descartiaans rationalisme en het bijgeloof van haar voorouders. De verdediging stuurt aan op verminderde toerekeningsvatbaarheid. Dit procesverloop komt zeer realistisch over.

Rama, die van Parijs naar Saint-Omer reist om deze zaak te volgen, wil een vergelijking maken met Medea, een kindermoordenares uit de Griekse mythologie. Zo wordt infanticide een klassiek thema. Rama voelt sympathie voor de beklaagde, want ook zij is een Senegalese die zwanger is van een Fransman.

Je kunt begrip tonen voor de dader, maar de feiten vallen niet goed te praten. Haar dertig jaar oudere minnaar heeft een morele verantwoordelijkheid, maar gaat juridisch vrijuit. De kwestie wordt door een Europese bril bekeken, met name door de professor filosofie. Verrassend genoeg eindigt het vóór het voorlezen van het vonnis. Moeilijke ethische thema’s worden met integriteit behandeld.