Utama (2022)

Deze kennismaking met een film uit Bolivia is mij goed bevallen. Prachtige beelden van de wijdse Boliviaanse hoogvlakte omlijsten een aandoenlijk verhaal over een bejaard echtpaar, dat zich op een afgelegen locatie staande probeert te houden in alsmaar verslechterende omstandigheden. Een film over genegenheid enerzijds en onverzettelijkheid anderzijds. De personages met hun verweerde, haast gebeeldhouwde gezichten komen zeer authentiek over.

De film riep wat dat betreft bij mij onwillekeurig herinneringen op aan het Chinese drama Yin Ru Chen Yan [aka: Return to Dust, 2022], dat ik onlangs gezien heb. Schitterende poster trouwens.

Het verhaaltje is oninteressant – man en vrouw leven afgelegen en ze hebben het zwaar want hij is ziek/stervende en zij moet ver lopen voor water – en wordt ook nog slecht geacteerd. Het drama is een cliché – de kleinzoon die hen naar de stad wil brengen komt langs maar is niet welkom bij de oude man maar voordat hij sterft is hun relatie goed geworden – en de schoonheid van de beelden is ook een cliché want het landschap bij zonsopgang e.d. Dan duren zelfs 87 minuten heel lang.

Clever [Santos Choque] reist naar de Boliviaanse hooglanden om zijn grootouders Virginio [José Calcina] en Sisa [Luisa Quispe] over te halen om naar de stad te verhuizen. Langdurige hitte en droogte dreigen de oogst te verstoren, maar Virginio koestert wrok jegens Clevers vader, omdat die de familie in de steek zou hebben gelaten. Het acteerwerk is niet groots en het existentiële verhaal loopt niet over van originaliteit, maar mede dankzij mooi camerawerk van Barbara Alvarez en de ingetogen muziek van Cergio Prudencio, weet Grisi een sfeervol portret neer te zetten van een manier van leven die dreigt uit te sterven.

Utama neemt de kijker mee naar de afgelegen Boliviaanse hooglanden. Een gebied waar de tijd stil is blijven staan. De mensen leven volgens de oude traditie, leven samen met de natuur en zijn spiritueel ingesteld. Stadse hectiek en technologische hulpmiddelen zijn hier niet aanwezig. Ook de spreektaal is traditioneel. Men spreekt hier Quechua, de veel gesproken inheemse taal in Zuid-Amerika.

De idyllische omgeving die in de film in prachtige ruimtelijke beelden wordt gevangen, is echter minder idyllisch dan het lijkt. De jongeren zijn naar de stad getrokken. De bevolking is vergrijsd. Er dreigt een einde te komen aan de oude tradities. De oude cultuur dreigt te verdwijnen. Er loert nog een ander gevaar. Het heeft al tijden niet meer geregend. De velden zijn kurkdroog. Met veel moeite en na lange voetreizen slaagt men er nog in om het vee te laten drinken. Hoewel de bewoners stevig inzetten op de kracht van het gebed, zijn zij realistisch genoeg om te beseffen dat het leven zoals men dat gewend is te leiden, ernstig wordt bedreigd.

Wat te doen? De stad is een optie. Daar is water zat. Maar wat moet je daar als je gewend bent aan rust, aan weidsheid, aan spiritualiteit, aan een eeuwenoude leefwijze? In de stad kun je overleven, maar de prijs voor het overleven is hoog. Die prijs is het opgeven van je identiteit. Voor de twee bejaarde hoofdrollen is het antwoord duidelijk. Eigenlijk kun je beter stellen dat voor de man Virginio, die volgens de traditie de beslissingen neemt, het antwoord duidelijk is.

De film van regisseur en schrijver Alejandro Loayza Grisi laat open welke beslissing de juiste is. De film signaleert slechts. De film maakt overigens wel heel erg duidelijk dat de koppige Virginio en zijn vrouw Sisa een enorm verlies lijden als zij alles achter zich zouden laten. Ondanks de exotische wereld die aan de kijker wordt gepresenteerd, begrijpt elke kijker heel goed wat het betekent om huis en haard te moeten verlaten en geen eigen plek meer te hebben. Hier spreekt de film een universele taal. Toch wat sturing van Grisi.

Grisi laat vooral de beelden spreken. Utama maakt indruk met mooi en kunstzinnig gecomponeerde beelden. De verhalende kant van het verhaal is minder indrukwekkend. Het tempo is traag en afgezien van een paar dramatische hoogtepunten gebeurt er niet veel. Maar goed, het deint wel aangenaam en geeft je ruimte om wat te filosoferen. Over je eigen identiteit bijvoorbeeld.

Men zegt wel eens een oude boom niet te verplanten. Het is wat hier ook speelt met het bejaarde Quechua-stel Virginio en Sisa. Ondanks alle moeilijkheden en klimaatontwikkelingen weigeren ze te verhuizen naar de stad. De pogingen van hun kleinzoon zijn tevergeefs.

Hun koppigheid, maar ook hun overtuiging één te willen zijn met de natuur - hoe moeilijk die laatste het ook voor hen maakt - bepaalt hun honkvastheid. Fijne inkijk zo op die inheemse traditionele cultuur die tegelijkertijd samen gaat met het mooie dorre landschap en droogtes. Ook de alpaca's leiden er sterk onder.

De stad is inderdaad een optie, maar betekent evenzeer je eigen identiteit verloochenen. Utama geeft een neutraal beeld weer van het dilemma dat wordt voorgeschoteld, zonder voorkeur of oordeel.