The Lost Leonardo (2021)

Fascinerende, spannend opgebouwde documentaire vol verrassingen over de Salvator Mundi, het duurste schilderij ooit verkocht. Vrijwel alle betrokkenen (van oorspronkelijke aankoop tot uiteindelijke verkoop) komen aan het woord en langzaam ontvouwt zich een bizar, haast onwerkelijk verhaal dat zo vreemd is dat je het niet had kunnen bedenken. Het is allemaal prachtig in beeld gebracht en gemonteerd door regisseur Andreas Koefoed, met uitzonderlijk boeiende (en vaak erg grappige) interviewfragmenten.

Net als Mijn Rembrandt gaat deze documentaire puur over de (perverse) kunsthandel: over Leonardo da Vinci, zijn tijd, zijn genie en zijn kunst leren we precies helemaal niets maar er komen wel eindeloos veel kunsthandelaren en dergelijke voorbij die vertellen hoe hard ze hun best hebben gedaan om het schilderij te kopen en verkopen vanwege het geld. Ik denk dat elk minuut over de artistieke kwaliteit van het werk eindeloos veel interessanter zou zijn geweest dan zo’n lange documentaire over louter macht en kapitaal in de kunsthandel maar de treurige boodschap van de film is denk ik dat de artistieke waarde helemaal niet meer van belang is en het alleen nog maar gaat om geld en macht.

Het eerste deel gaat over de restauratie en het ingewikkelde authenticatieproces waarbij overigens nog steeds onopgehelderd is of en zo ja, in hoeverre Leonardo het schilderij zelf heeft geschilderd waarbij het werk wel als een typische Leonardo oogt maar misschien juist te typisch waardoor het weer verdacht wordt. Om toch iets over het schilderij te zeggen: het is een prachtig schilderij dat zowel krachtig als vaag en zowel uitdrukkelijk als ambigu is hetgeen de stijl en kwaliteit van Leonardo’s kunst kenmerkt. Het tweede deel gaat over de kunsthandel en hoe de prijs voor het schilderij alsmaar is opgedreven met de conclusie boodschap dat het er eigenlijk niet eens toe doet of het schilderij wel of niet authentiek is want de waarde ervan wordt eenvoudig bepaald door ‘wat de gek ervoor geeft’ waarbij het feit dat sommige experts beargumenteren dat het niet authentiek is de vraag en dus de prijs alleen maar verhoogt omdat iedereen zich aangetrokken voelt om het schilderij eens zelf te zien vanwege de geschapen ophef erover. We leren dat de kunsthandel een schimmige handel is – vergelijkbaar met drugs en prostitutie – waarin miljarden worden verdiend en dure schilderijen worden opgeslagen in kluizen op vliegvelden om geen belasting te hoeven betalen. In het derde deel leren we de postmoderne boodschap dat zelfs de authenticatie nooit neutraal is maar wordt bepaald door economische of zelfs politieke belangen zoals dat het Louvre het schilderij op het punt stond het schilderij te authenticeren om het op te kunnen nemen in hun Leonardo-overzichttentoonstelling totdat Mohammed bin Salem, die het schilderij had gekocht voor 450 miljoen dollar, het toch niet wilde uitlenen omdat het niet op dezelfde niveau als Mona Lisa zou worden gepresenteerd. In de plaats daarvan zal het opduiken als toeristische attractie in Saoedi-Arabië zelf: kunstwerken zijn cultureel, economisch en politiek kapitaal – en zo in elke zin kapitaal – geworden waarbij het niet eens ertoe doet dat het schilderij volgens islamitische normen godslasterlijk is omdat het een profeet afbeeldt hetgeen het cynisme van de kunsthandel ofwel de menselijke hebzucht en machtswellust andermaal blootlegt.

In 2005 kochten kunstkenners Alex Parish en Robert Simon voor $1175,-- een schilderij waarvan zijn dachten dat het mogelijk een matig onderhouden werk was van een pupil van een pupil van Leonardo Da Vinci. Hoe het mogelijk is dat datzelfde kunstwerk in 2017 in Christie’s onder hamer ging voor maar liefst $450.300.000,-- staat centraal in deze fascinerende documentaire die een boeiend en leerzaam kijkje geeft in de keuken van de kunsthandel. Koefoed weet een indrukwekkend scala een experts (met verschillende expertises) op te trommelen, waaronder vrijwel alle hoofdrolspelers in de zoektocht naar het antwoord op de vraag: is deze Salvador Mundi wel of geen Da Vinci?