Zappa (2020)

Ik ben persoonlijk nooit zo'n liefhebber van Zappas muziek geweest, mij wat te eclectisch en chaotisch allemaal.

Maar ik heb wel altijd veel respect gehad voor de persoon Zappa, zijn schijt aan alles instelling en zijn devotie voor zijn kunst tov de commercie en laat dat nou precies ook de dingen zijn die in deze doc goed naar voren komen.

Voor de echte fans waarschijnlijk nog veel leuker maar ook voor mij als relatieve leek een fijne docu.

Een terugblik op het leven, maar vooral op het uitgebreide muzikale werk van de eigenzinnige muzikant en componist Frank Zappa aan de hand van beelden uit het enorme archief dat hij verzamelde in de kelder van zijn huis. Franks weduwe Gail Zappa zet één en ander in perspectief, evenals de muzikanten die in verschillende periodes met hem meewerkten. Zappa is en blijft in veel opzichten een enigma, maar deze documentaire maakt in ieder geval duidelijk hoe veelzijdig hij was en dat hij, zoals percussionist Ruth Underwood opmerkt, "consistent was in zijn inconsistentie". Deze film herinnert ons ook aan het belang van vrijheid van expressie, want Zappa sprak zich zoveel via zijn kunst als rechtstreeks tegen de media uit over de wereld zoals hij die zag en won mede daardoor, ondanks zijn avantgardistische muziek en zijn absurde teksten, ook een enorme schare fans in de Oostbloklanden.

Prima maar toch ook weinig diepgravende documentaire over componist en rocklegende Frank Zappa, opgeleukt met psychedelische mixjes van beelden (ofschoon we leren dat Zappa zelf tegen drugsgebruik is). Ik ben nooit erg onder de indruk geweest van Zappa’s muziek (al ben ik altijd dol geweest op met name het album Roxy & Elsewhere): net als David Bowie heeft Zappa in mijn ogen slechts een beperkt muzikaal talent en is hij eigenlijk meer een kunstenaar waardoor hij popmuziek – waar het altijd meer om de vorm dan om de inhoud gaat – naar een hoger artistiek niveau bracht. Daarbij liet hij zich omringen door uitstekende muzikanten (en ook Zappa zelf is een geweldige gitarist of muzikant) die zijn complexe muziek perfect konden spelen, ofschoon de kern van Zappa’s verhaal is dat wat hij wil is niet succes maar dat zijn muziek perfect wordt uitgevoerd zodat hij er zelf naar kan luisteren, maar dat het idee in zijn hoofd hooguit voor zo’n 75% wordt uitgevoerd zoals hij het zelf in z’n hoofd hoort. Dat past misschien bij mijn kijk dat Zappa meer een conceptueel kunstenaar is die illustrator was voordat hij de muziek in ging en die daarom (opnieuw net als Bowie) pas echt interessant werd toen hij een soort muziektheater ging leveren waarin het optreden (de performance van een stukje absurd theater) de muziek ondersteunt. De documentaire focust op het laatste optreden van Zappa in het dan net van het communistisch juk bevrijde Tjechië: Zappa wordt neergezet als de muzikant die meer dan de anderen in geen hokje te plaatsen is, tegen elke conventie in ging en aldus de kampioen van de vrijheid werd, hetgeen waarschijnlijk correct is.

Ik was niet helemaal vertrouwd met de muziek van Zappa buiten de bekendere hits van hem zoals Bobby Brown, Dancin' Fool en de gekende uitdrukking Don't Eat The Yellow Snow. Maar Zappa was ook niet de man van de hits, dus het trok wel mijn aandacht om te zien wie hij dan wel eigenlijk was. Een figuur dat me ietwat deed denken aan Serge Gainsbourg die gewoon zijn eigen ding deed wat niet altijd gewaardeerd was, maar tegelijk ook popliedjes schreef en nummers voor Eurovision.

Frank Zappa is vooral een man die zijn eigen ding doet en in de muziekwereld daar ook verder ging dan enkel een eigen muziek maken. Hij kwam ook op voor bepaalde rechten of was net kritisch voor maatschappelijke issues. Dat in combinatie met het feit dat er wel wat beeldmateriaal van de man is en hij zelf ook graag filmde, maakt dat Zappa meer is dan een zoveelste docu van een artiest waar alleen de fans van houden. Het blijft een verzameling van getuigenissen en beeldmateriaal, maar zorgt wel voor een boeiende docu die meer is dan interviews met mensen die de artiest in kwestie o zo geweldig vinden.

Frank Zappa... Misschien ben ik als vier vijf zesjarige wel de enige geweest, want ik werd in mijn opvoeding letterlijk doodgegooid met Zappa. De vele cassettebandjes van mijn vader, veelal luisterend tijdens de ritten in de Land Rover, maar als kind kon ik er maar weinig van oppikken en moest ik het doen met de chaotische klanken en de vele genres en improvisaties die in de blender werden gegooid. Oké, ik stelde me een sneeuwlandschap voor bij Do'nt Eat the Yellow Snow maar de stem van Zappa blijft je wel bij. Door de jaren heen en ging er weer eens een bandje in. Op een gegeven ogenblik werd je er soms wel een beetje gaar van. Sommige improvisaties en klanken die hij maakten raakten je... en sommige waren echt bloedirritant. De rest van de informatie kreeg je van je vader; bijvoorbeeld dat hij rookte als een ketter en dat dat ook waarschijnlijk zijn doodsoorzaak is geweest. Maar uiteindelijk gaat het voornamelijk om de inhoud; de teksten waarmee Zappa jarenlang controverse heeft gepleegd en de Amerikaanse burger een spiegel voorgehouden heb. En Frank Zappa was niet te stoppen...

Deze docu is grofweg een aaneenschakeling aan vele verzamelingen. Van 8mm filmpjes uit zijn jeugd, familiekiekjes, foto's, archiefbeelden, nieuwsbeelden, zijn filmprojecten, interviews... en uiteraard zijn concerten. Vaak op een bedwelmende manier gemonteerd. Soms wat zwaar psychedelische filmstukken en kleianimaties, tijdsschetsen... Ja, je komt niks te kort en het onderste wordt uit de kan gehaald. En zo ben ik steeds meer te weten gekomen achter mijn onderdeel van mijn opvoeding.

Je kan er niet omheen draaien dat de tijdsgeest nog altijd meespeelt. Frank Zappa; de gemiddelde burger haatte hem, kotste op hem, probeerde hem onderuit te halen, maar Zappa lijkt zich niet te laten kennen. Het was de tijd dat je nog controverse kon plegen zonder alles kwijt te raken, het was een tijd dat je toch nog rebels en eigenzinnig kon zijn terwijl je een aanhang (in moderne taal: volgers) van hier tot Tokyo achter je had staan die je staande wisten te houden. In deze tijd ben je gewoonweg kansloos, door middel van de macht van Social Media. En helpt de vriendjespolitiek wel eventjes mee met de cancelcultuur en de schadevergoedingen die elke steun onder je reet wegschoppen. Laat staan dat je ook nog een fatsoenlijke vrouw hebt die tot het einde bij je blijft zonder dat je als narcist weggezet wordt... en kinderen kan laten opgroeien tot soort van opvolgelingen... zonder dat jeugdzorg op de deur komt kloppen. Laat staan dat het feit dat hij op zijn vijftiende al bommen maakte zou al alle alarmbellen doen slaan. Nee, nu kunnen we ons maar beter aanpassen aan het "zwemmen in bacardi lemon"-cultuur.... of als LGBHTI-stempel gaan rappen over menstruatiebloed, gewoon simpelweg te rappen over menstruatiebloed... zonder enig diepgang.

Frank Zappa. Koning of uitschot. Elke burger had er wat over te zeggen. Een legende die je nou niet meer bij iemand anders terug zou zien omdat niemand durft... Maar Zappa kon deze toekomst al vrijwel voorspellen en wist eigenlijk met diverse zaken in het heden al een link of bedreiging bloot te leggen. Ook interessant is om te zien dat zijn levensloop afhankelijk is van de situaties... dat is vooral goed te zien in de laatste interviews van zijn leven.

Ook hoe zijn (voormalige) kompanen hem tot op de dag van vandaag bleven ophemelen vond ik bijster interessant. Zappa's gedrag was niet van toepassing, het was hoe hij door de informatie van buitenaf werd gevormd. Iets wat nu iets met narcisme heet. Leuk hè?

Ook moest Zappa niks hebben met de mainstream. Zelfs al kreeg hij bakken geld aangeboden. Interessant hierin is om erachter te komen dat Valley Girl zonder zijn wil toch een radio-hit werd.

Ja, ik heb heimwee. Een tijdsgeest waarin het voor een excentriekeling misschien niet zo makkelijk was geweest, maar toch nog zo je vele overlevingspakketten had. Meer dan in het heden met zijn schapen, ja-knikkers en klonen.

Het wordt tijd dat we naar Zappa luisteren!

5,0*