Citizen K (2019)

Fascinerende documentaire over de Russische oligarch Chodorkovski en daarmee ook over Poetin en de recente geschiedenis van Rusland. Na de val van de Muur ontstond er onder Jeltsin een wetteloze vorm van kapitalisme (een soort Wilde Westen) met extreem veel ongelijkheid en misdaad waarbij een zevental kapitalistische avonturiers extreem rijk werden en in feite heel Rusland in bezit kregen. Bankier Chodorkovski bouwde een machtig oliemaatschappij op (Yukos) en met de andere oligarchen hielp hij Poetin aan de macht omdat het volk ontevreden was en communisme – daarmee het einde van het imperium van de oligarchen – het alternatief leek. Poetin maakte een einde aan de onrust en armoede maar bleek ook een soort communist 2.0 met heimwee naar de Sovjet-Unie die elke bedreiging voor zijn macht uit de weg ging ruimen en alles wil controleren waartoe hij het ‘geroofde’ bezit van de oligarchen ging hernationaliseren en steeds meer tegenover de oligarchen is gaan staan: de documentaire maakt indruk in hoe twee zeer sterke mannen – de gangsterkapitalist Chodorkovski en de gangstercommunist Poetin – een strijd tegen elkaar voeren in een surrealistisch land waarin alles (machts)spel en theater lijkt, resulterend in een stalinistisch showproces tegen Chodorkovski. Poetin wint die strijd maar zijn staatssocialisme lijkt ook erg veel op het hyperkapitalisme van de oligarchen en van bv. Trump waarbij alles draait om persoonlijke macht en gewin en Poetin en z’n vrienden nu in feite de nieuwe oligarchen zijn die heel Rusland in hun bezit hebben. De paradoxale indruk ontstaat zo dat enerzijds het Russische volk Poetin steunt omdat het moe is van alle revoluties en experimenten en Poetin stabiliteit geeft maar anderzijds Rusland bij alle revoluties in wezen ook nooit echt veranderd is.

Chodorkovksi presenteert zichzelf als de grote democraat, maar mogelijk doet hij dat vooral uit eigenbelang en wekt de documentaire de indruk dat in Rusland democratie altijd iets voorbij de horizon is omdat de mensen met geld en macht geen belang hebben bij democratie en zij weten hoe het volk moet worden bespeeld. Zoals Chodorkovski zelf met zoveel woorden zegt over of een verkiezingsstrijd eerlijk was verlopen: als je niet alle middelen – legaal en illegaal – hebt ingezet om de verkiezingen te winnen, dan had je onvoldoende interesse en heb je dus terecht verloren. En: de wet in Rusland is streng maar dat wordt gecompenseerd door het feit dat je je er niet aan hoeft te houden. Dat is tegelijkertijd ook het fascinerende: in Rusland is niets wat het lijkt.