Escher: Het Oneindige Zoeken (2018)

Heel erg interessant voor een leek zoals ik, ik kende hem niet zo goed maar deze documentaire over zijn werk en zijn leven is zeer interessant. Moeilijk te geloven dat hij schijnbaar geen drugs gebruikte want zijn gedachtegangen gingen erg ver en leken soms net op een LSD trip, geen wonder dat de hippies zijn werk oppakten.

Beter dan ik had verwacht.

4*

Uitstekende samenstelling van inhoud en vorm maken dit tot een meesterlijke documentaire over één van de wereldberoemde M.C. Escher. Robin Lutz (die tevens regisseerde) en Marijnke de Jong baseerden hun scenario op interviews met en honderden brieven van Escher zelf en schetsen daarmee een duidelijk beeld van het leven, maar vooral van de ontwikkeling van de stijl die Escher tot een wereldwijd fenomeen (deels tegen wil en dank) maakte. In een serie visueel overweldigende en prachtig gemonteerde sequenties, komen Eschers gedachten tot leven en zien we hoe die stijl in zijn hoofd tot leven kwam. Het bezoek aan de kerk in Naarden, onder de tonen van Bachs beroemde kerkorgelstuk Toccata et Fuge in D-mineur, is niets minder dan een visueel huzarenstukje dat zijn gelijke niet kent. De aanvullingen van Eschers zoons en schoondochter zijn zeer waardevol en de introductie en coda met Graham Nash (van Crosby, Stills, Nash & Young) slaan de spijker op zijn kop. Een absolute must-see die voor iedereen verrassend toegankelijk is. Kijk ook zeker de aftiteling, waarin je een verder indicatie krijgt van Eschers invloed op de popcultuur.

Interessante documentaire over graficus Escher. De documentaire vertelt uiteraard over het leven van Escher maar interessanter is – verteld in samenhang met dat levensverhaal – zijn ontwikkeling als kunstenaar die zich laat samenvatten als een ontwikkeling van de buitenwereld (aanvankelijk was Escher vooral bezig met observeren door middel van reizen en de studie van de natuur) naar de binnenwereld en daarmee van kunst naar wiskunde. De twee belangrijkste of veelzeggendste inspiratiebronnen blijken de islamitische (Moorse) kunst van Alhambra en de muziek van Bach die in wezen hetzelfde behelzen als Eschers kunst: het herhalen van een motief met daarbij variaties en associaties van vormen. Escher heeft echter nooit het geometrische of abstracte maar altijd de werkelijkheid c.q. natuur willen uitdrukken.

De film begint en eindigt met Eschers grote populariteit bij de jeugd in de jaren ’60 c.q. de popcultuur, welke populariteit Escher niet kon begrijpen (zijn werk was immers beredeneerd en koel in plaats van wild en sexy) en die ook de film niet verklaart. M.i. is de verklaring dezelfde als waarom ook Alice in Wonderland van Lewis Carroll zo populair is geworden sinds de jaren ’60. Anders dan Escher was Carroll een echte wiskundige maar beiden maakten kunst vanuit een wiskundige impuls of verwondering: de (moderne) wiskunde wordt wel omschreven als het denken van het denkbare, hetgeen zo de fantasie de vrije loop laat en zeker de moderne wiskunde zoekt daarbij de grenzen op van wat zich laat denken dus bevindt zich tussen het logische en het absurde. Carroll’s Alice in Wonderland was een kritiek op de moderne wiskunde die volgens Carroll was ontspoord van het begrijpelijke naar het onbegrijpelijke, van het logische naar het absurde. Je zou kunnen zeggen dat Escher het omgekeerde lijkt te doen, namelijk proberen het onbevattelijke te bevatten, het oneindige op een besloten vlak uit te drukken en het onmogelijke te verwerkelijken, maar zit daarmee op diezelfde grens waar logisch en absurd in elkaar overlopen, resulterend in Eschers beroemde paradoxen. De jeugd van de jaren ’60 raakte in de ban van psychedelische drugs en daarmee van het geestverruimende: wiskunde en dan met name de toegankelijke, esthetische en verbluffende of absurde uitdrukkingen ervan van onder meer Carroll en Escher pasten daar perfect bij. En wiskunde c.q. Carroll’s en Eschers werk is bovendien in zekere zin een spel hetgeen ook het kenmerk is van de jeugd c.q. de moderniteit (denk bv. aan Huizinga’s Homo Ludens).