The King (2017)

Eugene Jarecki rijdt door de VS met een Rolls Royce die Elvis Presley in 1963 aanschafte. Hij bezoekt Tupelo in Mississippi, de geboorteplaats van The King, en spreekt met mensen die goedschiks of kwaadschiks, zijn geraakt of geïnspireerd door Elvis. Het is interessant om te horen hoe verdeeld de meningen zijn over de historische betekenis van Elvis, maar de film springt vaak van de hak op tak en daardoor mist dit focus. De pogingen om vergelijkingen te trekken met de het Elvis-tijdperk en de retoriek van Trump (de film werd voor een groot deel gefilmd tijdens de verkiezingscampagne) zijn weinig overtuigend en onderstrepen het feit dat Jarecki zelf ook niet goed lijkt te hebben geweten wat hij precies wilde bereiken of aantonen.

De documentaire gaat over Elvis en Amerika en vantevoren had ik al begrepen dat de film de ondergang van Elvis als symbool stelt voor hoe Amerika nu bezig is ten onder gaat zodat ik bang was dat het een eenzijdig, Michael Moore-achtig afzeiken van Trump (en Elvis) zou worden, maar dat viel reuze mee: de documentaire is beter, rijker en leuker dan ik had verwacht.

Het eerste deel van de film richt zich op de jonge jaren van Elvis en is daarmee muzikaal sowieso leuk want de rauwe rock ‘n’ roll uit die tijd is heerlijk. De documentaire laat overigens weinig muziek van Elvis horen maar des te meer van allerlei andere artiesten en dan vooral van blues en country-artiesten en dat is ook fijne muziek. Dit deel gaat vooral over de vraag of Elvis zich schuldig heeft gemaakt aan culturele toe-eigening: veel zwarten in de documentaire vinden van wel maar nota bene Chuck D. van Public Enemy vindt dat onzin omdat cultuur voor iedereen is. En het gaat erover dat The American Dream – belichaamd door Elvis die van grote armoede naar schatrijk ging – een nachtmerrie voor de zwarten was die in de tijd van Elvis opgehangen werden. Het is misschien een links thema maar ik vond het niet storend want zoals de Canadese filosoof Taylor schrijft is racisme nu eenmaal het allesbepalende trauma van de VS zoals de kerk (de onderdrukking door religie) het allesbepalende trauma van Europa is. Elke discussie in de VS gaat nu eenmaal over racisme (hetgeen nu ook naar Nederland is geïmporteerd in de vorm van de Zwarte Piet-discussie). Hoe dan ook, we leren dat Elvis opgroeit in een multiculturele stad, zowel zwarte als witte muziek oppikt en samen met zijn knappe en charismatische verschijning iedereen gek maakt.

Maar Elvis is – zoals een Griekse held – een tragisch figuur: zijn roem komt zo snel en wordt zo groot dat hij het niet onder controle heeft. Hij wordt zo machtig dat de machten van de VS – van het leger tot het kapitaal – bezit van hem nemen. Tot overmaat van ramp sluit hij een pact met de duivel – Colonel Tom Parker – die Elvis van al zijn creativiteit beroofde, die Elvis transformeerde van de James Dean van de muziek tot de John Wayne van de muziek en die Elvis telkens voor het grote geld laat kiezen, eerst door hem 10 jaar films te laten maken en daarna door hem weg te stoppen in Las Vegas. Amerika in zijn jonge jaren was een democratisch experiment dat landbouwproducten exporteerde maar het transformeerde tot het land van kapitalisme dat amusement exporteerde: Amerika werd een wereldrijk dat de wereld niet alleen militair en economisch beheerste maar ook cultureel betoverde met films en rock ‘n’ roll. En Elvis was het uithangbord van dit wereldrijk maar belichaamde ook de zelfdestructie ervan: hij begon als leuke plattelandsjongen die de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring belichaamde en eindigde als een aan pillen verslaafde werknemer van zijn eigen amusementsfabriek. Ook Amerika gaat nu ten onder aan macht, geld en verslavingen die de plek hebben ingenomen van democratie, geluk en vrijheid.

Ik ben het niet eens met alles wat er in de documentaire wordt gezegd (dat is ook helemaal niet de bedoeling) maar de documentaire slaagt erin z’n boodschap van de tragiek van Elvis en de parallel met Amerika in z’n geheel over te brengen. En het wordt leuk gebracht met leuke mensen en leuke muziek.

Boeiende documentaire die meer nog dan over Elvis Presley gaat over de Amerikaanse droom en samenleving (en het morele failliet ervan) door de jaren heen. In The King wordt daarop gereflecteerd door een keur aan bekende en minder bekende Amerikanen, onder wie Chuck D, Ethan Hawke, John Hiatt, Alec Baldwin, Immortal Technique alsook de Canadees Mike Myers. Regisseur Eugene Jarecki kiest ervoor om dit alles gestalte te geven vanuit en rondom de oude Rolls Royce van Elvis en al trekkend door de VS, aangevuld met beelden uit de oude doos. Dit roadmovie element levert mooie plaatjes op en de flitsende montage houdt je bij de les.

The King laat ons onder andere zien dat de Amerikaanse droom een farce is: een fata morgana voor de overgrote meerderheid, gelet op het feit dat, afhankelijk van hoe je het begrip Amerikaanse droom overigens definieert, een schamele 1% van de Amerikaanse bevolking 99% van het geld bezit, terwijl de overige 99% van de bevolking, hoe hard zij ook werkt, nooit 'selfmade' kan zijn/worden. Wat zegt dit in morele zin over een samenleving? Zoals het leven van Elvis eindigde in een nachtmerrie, zo lijkt ook de VS af te stevenen op een nachtmerrie, voor zover het daarin niet al ruimschoots verkeert. Al met al een documentaire die genuanceerd en slim in elkaar zit en stemt tot nadenken.

Erg interessante documentaire waarin het levensverhaal van Elvis wordt gespiegeld aan de mythe van de Amerikaanse droom. Muzikanten en Amerikaanse burgers komen aan het woord. Ook zien we fans van Elvis, en daarnaast mensen die hem bekritiseren omdat hij zijn invloed nooit heeft gebruikt om de zwarte bevolking te helpen, terwijl hij wel dankbaar gebruik maakte van de culturele invloed van deze bevolking.

De documentaire biedt een meer culturele kijk op Elvis, en zijn roem. En daarmee op Amerika.

Af en toe wordt het allemaal wat traag, en daar schort het in deze docu dan ook aan. Wie een swingende rock ‘n roll documentaire wil zien, kan deze docu beter links laten liggen.

Wie geïnteresseerd is in de Amerikaanse cultuur, kan hiermee prima uit de voeten. Het interessante, succesvolle, maar tevens tragische levensverhaal van Elvis dient hier als spiegel voor de Amerikaanse bevolking: na de heerschappij over de wereld in de 20e eeuw, lijkt nu de teloorgang aan te breken, en is het opnieuw zoeken naar een identiteit. Het is te hopen dat dit mooie continent dat beter lukt dan Elvis, lijkt de waarschuwing die blijft hangen na afloop.

3,5*