I Am Not a Witch (2017)

... Toch komt de vraag tijdens het kijken al snel op: waar kijken we nu precies naar? Een antropologische documentaire? Een satire? Een maatschappijkritisch drama, gefilmd door de ogen van de onschuld? Nyoni betoont zich hybride in haar aanpak, en dat is precies wat de film impliciet zo krachtig maakt. I Am Not A Witch is scherp in zijn politieke lading, maar esthetiek is minstens even belangrijk. Het is aan iedere individuele kijker om de hypocrisie, de misogynie en het onrecht achter de beschuldigingen te detecteren. Maar ook om te ontdekken hoe de stijl de inhoud mede bepaalt. Nyoni’s eerste langspeler is uiterst dynamisch, een artistieke en daarmee gelijk ook narratieve ontwrichting van ‘oud’ en ‘nieuw’. Waar houdt het klassieke op en begint het moderne? Kunnen we überhaupt wel spreken over definities, grenzen, scheidslijnen?

Nyoni had van I Am Not a Witch een manifest kunnen maken, de filmtitel met een uitroepteken. Een concretere setting, een tastbaarder kwaad, ontdaan van eigenzinnige humor en surrealistische stijlingrepen. Maar zo’n film is het godzijdank niet geworden. Een beter geschenk had de beloftevolle cineaste haar debuut niet kunnen geven.

volledige stuk

De film laat zien hoe het bijgeloof in heksen in Afrikaanse dorpen een verdienmodel is voor machthebbers, dus gretig in stand wordt gehouden, maar dat de heksen een naar leven hebben omdat ze worden gehaat, als slaven moeten werken en worden uitgebuit. Het zal politiek correct zijn deze film goed te vinden en het onderwerp is ook interessant, maar ik vond de film niet heel boeiend: het ziet er allemaal wel aardig uit maar ik miste een spanningsboog die me meer bij het verhaal had kunnen betrekken.

Een bijzondere film over diepgeworteld bijgeloof in Afrika dat tegelijk handig financieel wordt uitgebuit, met veel menselijk leed tot gevolg. Een nog zeer jong meisje (wees?), dat later de naam Shula zal krijgen, wordt er door lokale dorpsbewoners van beschuldigd een heks te zijn en wordt na een 'rechtszitting' tot heks verklaard, waarna zij wordt verbannen naar een heksengemeenschap. Shula wordt vervolgens ingezet als een soort medium dat moet helpen bij het oplossen van allerlei ingewikkelde problemen.

Hoewel de film het bijgeloof over heksen in bepaalde delen van Afrika, de willekeur daarbij en de ridiculiteit ervan in beeld brengt, gaat deze film vooral ook over de wrange effecten ervan op degenen die het treft. Hoewel Shula (Maggie Mulubwa) weinig tekst heeft, zegt haar gezicht des te meer. Het is schrijnend om te zien hoe zij schaamteloos wordt uitgebuit en hoe haar kindertijd van haar wordt afgenomen. Ondanks de zware kost die wordt opgediend, biedt de film gek genoeg ook een aantal bijzonder lachwekkende scenes, waarbij het er nadrukkelijk op lijkt dat de regisseur de draak steekt met bepaalde gewoontes en tradities. Het is een keuze die wat mij betreft goed uitpakt, omdat het wat lucht geeft en de film in zijn geheel niet té zwaar maakt.

Wanneer een jong meisje [Maggie Mulubwa] verschijnt in een Afrikaans dorpje, gebeuren er "opeens vreemde dingen" die een aantal dorpsbewoners doen vermoeden dat het meisje een heks is. De lokale politie draagt haar over aan Mr Banda [Henry B.J. Phiri], de "Minister Of Tourism And Local Beliefs", die met hulp van een Witch Doctor [James Manaseh] vaststelt dat het meisje inderdaad een heks is. En daarom vertrouwt hij haar toe aan de zorg van een aantal heksen die in een soort reservaat leven waar ze vastzitten aan een wit lint. "Dat voorkomt dat ze kunnen wegvliegen", aldus Mr Banda. Maar het biedt ook de mogelijkheid om de heksen te presenteren aan toeristen. En aangezien Mr Banda de heksen heeft aangesteld als 'ambtenaars van de regering' spelen ze het spelletje graag mee! De komst van de veel jongere Shula zal echter verstrekkende gevolgen hebben voor alle betrokkenen.

Phiri is hilarisch als de overheidsambtenaar die er alles aan doet om iedereen te overtuigen van de authenticiteit van hekserij, ook al moet hij daarvoor klinkklare onzin uitkramen. Zijn speech voor de heksen, waarin hij vol trots aankondigt dat hij heeft gezorgd voor een vrachtwagen (een ORANJE vrachtwagen(!)), is één van een flink aantal komische hoogtepunten. Maar mede dankzij de even sobere als effectieve vertolking van Mulubwa verliest de film nooit de tragische aspecten van deze vorm van exploitatie uit het oog. Bovendien is er een prachtig, poëtisch slot dat nog maar eens de perfecte balans tussen tragedie en komedie in deze ruwe diamant onderstreept.

Ondanks ik het meisje heel goed vind acteren, vind ik het geen geweldige film. Toen ik het verhaal las sprak het mij gelijk aan, maar de film wist mij niet echt te raken. Het deed mij steeds denken aan een toneelstuk. Dat hoeft zeker niet negatief te zijn, maar in dit geval kwam ik er niet echt in en voelde het te gespeeld. Ik moest ook weer vechten tegen de slaap in het filmhuis, maar misschien ligt dat eerder aan mij dan aan de films en ben ik gewoon vaak moe, alhoewel het wel makkelijker blijft om mij ogen open te houden en geconcentreerd te blijven bij een film die mij echt raakt en boeit. Voldoende. 3*

I am not a witch is een realistisch verhaal uit Zambia over de behandeling van sommige vrouwen. Hoofdzakelijk uit bijgeloof worden sommige vrouwen bestempeld als heksen en leiden ze vervolgens een slaafs bestaan. Hallucinant is het hoe bijgeloof het haalt van realiteit. Een authentiek portret ook van deze wantoestanden.

Interessant om te zien hoe heksen worden behandeld of hoe ze met absurde condities moeten aantonen dat ze géén heksen zijn. Het jonge meisje Shola is de vreemde eend in de bijt omdat ze zo jong is met haar negen lentes. Ze wordt vervolgens uitgebuit uit financieel geldgewin. Iedereen berust ook in het lot van deze heksen. De heksen zelf enerzijds, maar eveneens de toeristen die gretig foto’s van hen nemen zonder goed te weten waarover het gaat.

Zeker geen foute film, maar echt beklijven deed het niet. Eerder ook meer een docu dan een film had ik de indruk op sommige momenten. Realistisch dus zeker en vast, maar te weinig plot of schwung om het echt interessant te houden. Daarom was de film ook te statisch. Niet slecht, zeker niet als regiedebuut. Meer dan degelijke rol ook voor de kleine Mulubwa.

Film die je aanvankelijk om vele aspecten een beetje ontreddert, niet wetend wat het is en waar het eigenlijk naar toe gaat, groeit uiteindelijk uit tot een gevoelvol kijkstuk, kritisch en satirisch, of... hoe gemakkelijk het is iemand een etiket op de rug te plakken in een lade te stoppen en deze dan open te trekken om verantwoordelijkheden af te wentelen (de rechtspraak) of politieke spelletjes te spelen voor eigen macht en glorie.

Raak weergegeven zijn de potsierlijkheid van agente Josephine, de onbekwaamheid van de letterlijk kruiperige regeringsbeambte, de broze getuigenis van de dronken man, de eigenzinnige koningin in competitie met haar regering.

Knap camerawerk, perfect gemonteerd om het mistroostige, niet begrijpend meisje Shula en haar, eveneens van vrijheid beroofde oudere lotgenoten, heel suggestief in beeld te brengen. Enkele filmisch heel mooie shots, zeker het afsluitend beeld.

Een buitenbeentje, waar wel wat kan over nagedacht.

Dit was weer eens wat anders. Originele en vrij droogkomische film over hekserij als maatschappelijk fenomeen in hedendaags Zambia (al geldt dit volgens mij nog voor meerdere landen).

Echt goed is het niet te noemen, vanwege de low budget productie en amateuristische cast. En men had er in dit geval denk ik goed aan gedaan om het geheel iets soepeler en minder arty te maken.

Phiri steelt overigens de show als regeringsvertegenwoordiger Mr. Banda.