Van 'The Matrix' tot Marvel: waarom religie in films groter is dan ooit

Films over oorlog, liefde of wraak lijken op het eerste gezicht niets met religie te maken te hebben. Toch duiken er steeds dezelfde beelden op: een held die zichzelf opoffert, een strijd tussen goed en kwaad. In Hacksaw Ridge staat geloof centraal, maar ook in een film als The Matrix volgt het verhaal de structuur van een messias die de wereld komt redden, zonder dat daar ooit een kerk in beeld komt. Steeds minder mensen in de samenleving volgen nog een religie, maar op het witte doek verdwijnt het nergens. Hoe zit dat?

Religie en film zijn eigenlijk even oud als elkaar. Al in de stomme film verschenen bijbelse verhalen op het doek, gevolgd door grootse Hollywoodproducties als The Ten Commandments uit 1956 en Ben-Hur uit 1959. Dat was een tijd waarin geloof nog vanzelfsprekend onderdeel was van het dagelijks leven. Sindsdien is er veel veranderd, maar religie in films is eerder toegenomen dan afgenomen.

Film en religie bouwen allebei een wereld

Een deel van het antwoord ligt in wat film en religie met elkaar gemeen hebben. Filmwetenschapper S. Brent Plate beschrijft in zijn boek Religion and Film, uitgegeven door Columbia University Press, dat zowel film als religie symbolische werelden opbouwen die ons zelfbegrip vormen. Beide werken met selectie, framing en zingeving, ze nodigen mensen uit om deel te nemen aan een alternatieve wereld. Dat klinkt abstract, maar het verklaart waarom een bioscoopbezoek soms aanvoelt als meer dan gewoon entertainment. Je wordt ergens in meegenomen.

Religie zit vaker verborgen dan zichtbaar

Wat veel kijkers niet doorhebben, is dat religie in films lang niet altijd letterlijk in beeld komt. Garry Sparks, hoogleraar religie aan Princeton University, maakt in het tijdschift Templeton onderscheid tussen expliciete en impliciete religie in film. Impliciete films hebben op het eerste gezicht niets met geloof te maken, maar in de ondertekst speelt zich van alles af. Als voorbeeld noemt hij Martin Scorsese, die in zijn films steeds opnieuw worstelt met vragen als: wat is de mens, en wat houdt ons tegen het goede te doen?

Die verborgen religieuze laag is ook te zien in films die je er misschien niet direct mee zou associëren. Uit onderzoek van de Universiteit Utrecht blijkt dat de sciencefictionfilm Snowpiercer uit 2013 meerdere christelijke kenmerken bevat, waarbij de protagonist trekken vertoont van een messiasachtige figuur, hij offert zichzelf op om de onderdrukte onderklasse van de trein te bevrijden, en het verhaal parallellen trekt met bijbelse verhalen. Regisseur Bong Joon-Ho heeft dat nooit expliciet zo bedoeld, maar de structuur zit er wel degelijk in.

Hollywood rekent wel degelijk mee

Tegelijkertijd is er een praktische kant aan dit verhaal. De afgelopen decennia heeft Hollywood een ongeschreven consensus ontwikkeld om afstand te bewaren van openlijk religieuze inhoud in grote producties. Toch verdienen studio's er tegelijk miljoenen mee: The Passion of the Christ van Mel Gibson is tot op heden de bestverkopende onafhankelijke film aller tijden, met een wereldwijde opbrengst van 609,5 miljoen dollar. Dat succes liet zien dat er een vraag naar geloofsgerelateerde verhalen bestond die Hollywood jarenlang had onderschat. Dat zijn geen uitzonderingen. Uit statistisch onderzoek van StatsSignificant blijkt dat het aantal faith-based films de afgelopen decennia aanzienlijk is gegroeid, en dat deze films gemiddeld een opmerkelijk hoog rendement behalen ten opzichte van hun productiebudget.

Dat heeft geleid tot een interessant spanningsveld. Studio's willen een zo breed mogelijk publiek aanspreken en vermijden daarom stellige religieuze boodschappen, maar ze pikken religieuze symboliek en verhaalstructuren gretig op, omdat die nu eenmaal werken. Uit onderzoek gepubliceerd door Springer heeft de filmindustrie via haar content en via de bioscoopervaring zelf behoeften vervuld die vroeger door religie werden ingevuld, wat heeft bijgedragen aan de opkomst van een seculiere spiritualiteit. 

Meer religies, meer verhalen

Een andere reden waarom religie op het witte doek niet verdwijnt, is dat het steeds diverser wordt. Waar Hollywood lange tijd vrijwel uitsluitend christelijke verhalen vertelde, komen er nu ook andere tradities aan bod. Life of Pi uit 2012 verweft hindoeïsme, christendom en de islam in één verhaal, terwijl Coco uit 2017 is gebaseerd op de Mexicaanse Dag van de Doden. Die verbreding maakt het onderwerp toegankelijker voor een internationaal publiek.

Hussein Rashid, decaan aan Harvard Divinity School, wijst in Templeton erop dat Marvel-producties als Loki, Thor en Moon Knight respectievelijk Noorse en Egyptische goden als centraal thema hebben. Het zijn geen gebedsfilms, maar ze putten voluit uit religieuze mythen en geven die een nieuw jasje.

Zingeving zoekt beelden

Uiteindelijk draait het om iets simpels. Universitair docent bij de vakgroep Religie Garry Sparks legt het zo uit: als je als regisseur je publiek ergens mee op reis wil nemen, bieden religies een beproefd stelsel van motieven en verhaallijnen. Die taak is voor verhalenvertellers niet veranderd, alleen het medium is nieuw. Dat verklaart de paradox. Mensen gaan minder naar de kerk, volgens het CBS rekende in 2022 nog maar vier op de tien Nederlanders zich tot een kerkgenootschap, maar de behoefte aan grote verhalen over goed en kwaad, over offer en verlossing, over wat het betekent om mens te zijn, is niet verdwenen. Film vult dat gat. Niet als vervanging van geloof, maar als een plek waar dezelfde vragen nog steeds gesteld mogen worden.

Welke film heeft jou aan het denken gezet over religie, ook al leek het op het eerste gezicht nergens over te gaan?