Elckerlyc (1975)

De opvolger van Marieke. Wederom een kostuumdrama naar een Middeleeuws verhaal. Maar deze keer wel duidelijker te volgen. Een roadmovie over een schooier in de Middeleeuwen die allerlei gedaantes aanneemt. Uiteraard weer vol symboliek. Het kwaad in de vorm van de duivel. Bijzonder hoe groots het er allemaal uitziet. Mooi belicht ook. En dat voor een Nederlandse film. Doet qua grootsheid dan ook wel wat denken aan de oude films van Werner Herzog.

Na Mariken van Nieumeghen maakt Jos Stelling opnieuw een Middeleeuws drama met grotendeels amateurs. Dit keer echter wel met een iets hoger budget en dat merk je wel.

Elckerlyc (letterlijk: Alleman) verhaalt over een oplichter en dief die door listen en bedrog macht en rijkdom wil vergaren. Nadat zijn liefde door een zot is gedood verlijd hij een kasteeldame en vergaard grote macht. Hij laat een marteltuig ontwerpen dat op vijf verschillende manieren kan doden en dwingt een schilder zijn beeltenis te schilderen.

Net als Mariken is het een nogal toneelachtig en allegorisch verhaal met veel karikaturen. Gelukkig speelt het zich niet volledig in herbergen af en krijgen we zowaar een kasteel te zien. De setting ziet er dan ook veel verzorgder uit, wat de film enorm helpt.

Misschien komt het omdat de film is opgenomen in de tijd dat de klassieke Disney-films in Nederland werden nagesynchroniseerd, maar ik meende heel veel stemmen te herkennen uit Sneeuwwitje. Ik ben er bijna zeker van dat Jules Croiset George Bruens heeft gedubd, hij klinkt namelijk precies als de dwerg Doc.

Het is niet zo vreemd dat de films van Stelling in Oost-Europa meer worden gewaardeerd dan in Nederland. De invloeden van Middeleeuwse drama's uit het Oostblok en de stijl van Andrei Tarkovsky is namelijk duidelijk zichtbaar. Daarnaast is de visuele stijl van Stelling erg Barok, omdat hij ervan overtuigt is dat goed filmmaken alleen kan in de traditie van het Katholicisme. Filmmakers als Alfred Hitchcock, Francis Ford Coppola, Martin Scorsese en Fellini zetten immers allemaal de symboliek en metaforen van het Katholicisme door in hun visuele stijl. Stelling meent dat de achterstand van de Nederlandse film dees te wijten is aan een grote Protestantse traditie waar soberheid het wint van kunst, en ik denk dat hij er niet veel naast zit.

Maar qua inhoud zijn Stelling's films wel degelijk oer-Hollands. Gevloek en veel seks op die typische Nederlandse manier. Het is duidelijk dat de amateurfilmers die Stelling om zich heen had geschaard vooral onder de indruk waren van Turks Fruit. Vreemd contrast vormen de humor en de seks op het moraliserende verhaal waar het op gebaseerd is, of juist niet eigenlijk.

Omdat de afwerking wat beter is, is de film wat vermakelijker als Mariken. Stelling is visueel zeker geen onaardig filmmaker en Elckerlyc heeft dan ook nog lekker bombastische muziek van Ruud Bos en een liedje van Herman van Veen. Inhoudelijk is de film nog steeds niet echt om warm van te worden. De Vliegende Hollander zou dan ook vele male sterker worden. Leuk stukje Nederlandse filmgeschiedenis.