Safar e Ghandehar (2001)

Prachtige film, niet alleen de beelden van de woestijn zijn adembenemend mooi, maar het verhaal is zo goed gebracht.
Je krijgt een goed beeld van hoe het er in een land als Afghanistan aan toe gaat.
De ondergeschiktheid van de vrouw staat duidelijk centraal.
In het kamp waar de beenprotheses worden uitgereikt: Een man vraagt om een nieuwe hand, maar het blijkt dat ze alleen benen hebben.
-"Doet u mij dan maar een been"
Waarop de hulpverleenster hem vraagt: "Maar u heeft uw benen toch nog?"
-"Als reserve, altijd handig om een reservebeen te hebben met al die mijnen hier".
Dat is natuurlijk als een grap bedoeld, maar eigenlijk is het toch treurig dat die man dagenlang om een been zit te zeuren om hem uiteindelijk voor een paar centen te kunnen verkopen.
De scéne die ik echt heel mooi vond was het moment dat vliegtuigen beenprotheses naar beneden gooien, en dat daar tientallen mensen op één been zo snel mogelijk naar toe strompelen om er maar één te kunnen bemachtigen.
De laatste 10 minuten waren heel spannend.

4,5*

In Kandahar is de burka op een paar momenten een venster waardoor we de wereld bekijken. Die wereld is klein en groot tegelijk; de reis die de protagoniste aflegt is een lange, maar iedere locatie die ze aandoet wordt haar eigen microkosmos. Wie zijn persoonlijke doel wil bereiken kan niet om het publieke hier en nu heen.

Context is alles, en deze film van de Iraanse regisseur Mohsen Makhmalbaf kan dan ook niet los van zijn sociaal-maatschappelijke discours bekeken worden. De Engelse wikipedia meldt onomwonden dat Kandahar op het festival van Cannes (2001) in de marge werd ontvangen, tot die vliegtuigen zich in de Twin Towers boorden. Ineens kregen beelden van religieuze indoctrinatie een compleet andere lading.

Makhmalbafs docudrama wordt bemiddeld door Nafas (Nelofer Pazira), een dame van Afghaans-Canadese origine. Katalysator voor Nafas’ terugkeer naar het toenmalige land van de Taliban is de dreigende zelfmoord van Dyana, een vriendin die we typerend genoeg nooit te zien krijgen. Verwijzingen naar de eclips en het einde van het millennium – beoogd eindpunt van Dyana’s leven – komen vooral visueel prachtig uit de verf. De mijmerende cinematografie (kan een camera denken?) doet af en toe vergeten dat we met een externe vertelling te maken hebben. Bij vlagen meandert Makhmalbaf bij zijn atmosferische registratie vandaan; even is er dan ruimte voor expliciete inhoud, alsof er onderstreept moet worden dat de scènes in kwestie extra relevant zijn.

Over de breedte werkt die aanpak wel, al mist er op cruciale momenten wel een stukje verdieping. Kinderen die Koranrecitaties op moeten dreunen zijn zonder verdere pointe niet de meest subtiele middelen om een boodschap over te brengen. Had dan gepoogd hier en daar wat narratieve zijsporen te nemen – nu blijft onze blik vaak [letterlijk] beperkt tot het film-zicht van Nafas, wiens psychologische uitwerking nergens voldoende is om ook maar enigszins van een karakterstudie te spreken. Kandahar is daarmee een film geworden die vooral cinematografisch prikkelt. Een verdienste en een paradox inéén: wil Makhmalbaf immers niet eerst en vooral een politiek punt maken?

Eerder een documentaire dan een speelfilm, zo had ik de indruk. Mede doordat Nafas, gespeeld door Nelofer Pazira, met haar camera steevast de camera en dus kijker lijkt aan te spreken. De beelden voelen vaak ongemakkelijk aan in een Afghanistan waar streng religieus extremistische regime elke mogelijke emancipatie van de vrouw in de kiem smoort. Het wordt zelfs luidop in de film verteld hoe we dit moeten interpreteren. Boerka's en het letterlijk en figuurlijk wegfilteren van de vrouw in de samenleving: is dit de uitkomst van tradities van waarden en cultuur of is het een religieuze interpretatie van de koran door enkele fundamentalisten? Het is moeilijk hier een klaar antwoord op te geven zonder gedegen kennis en achtergrond.

Schrijnend en intens ervoer ik anderhalf uur lang durende film. Erg hoopvol is de toekomst niet. Gelukkig hier en daar ook erg knappe mooie beelden van de woeste bruine rotsachtige bergheuvels vanuit de lucht. Het plot met de beenprotheses was satirisch, maar tegelijk bittere ernst. Aangrijpende film, dat zeker ...