Hadewijch (2009)

Bruno Dumont is een regisseur waar ik na een film nog geen mening over had en waar ik wel een over wil vormen. Hoewel Hadewijch me van zijn films niet direct het meeste aanspreekt qua thema heb ik dit IFFR toch maar aangegrepen om een tweede film van Dumont te zien.

Het begin kriebelde een beetje. We zien een diepgelovig katholiek meisje dat in een klooster verblijft met als doel non te worden uit het klooster gestuurd worden omdat haar neiging tot zelfkastijding om de liefde van God te krijgen de oudere zusters wat al te gortig wordt. Daarna ontspint zich een erg mooie film als Celine terug is in de echte wereld en Yassine ontmoet. Er is een vorm van aantrekkingskracht tussen die twee. Yassine is onder de indruk van Celine. Niet alleen van haar uiterlijk maar ook van haar religieuze devotie en haar principes. Celine voelt zich thuis bij Yassine. Een aantal mooie scenes volgen elkaar op waarin religie en de wereld tegenover elkaar worden gezet. Dat had tot een mooie bedachtzame film kunnen leiden, maar dat doet het niet.

Het gaat mis met Hadewijch op het moment dat Celine wegloopt bij een soort koranstudie die ze volgt bij de zeer gelovige moslimbroer van Yassine. Weg zorgvuldig opgebouwde personages. Weg logica. Alles wordt vervangen door een idee dat op een nogal wankel filosofisch-psychologische ondergrond gebouwd is. Het komt erop neer dat Celine's religieuze gevoelens eigenlijk voortkomen uit een intens verlangen naar liefde en dat ze daarvoor iteindelijk haar leven overheeft, daar komt nog bij dat Celine binnen twee zinnen is omgeluld van iemand die verschrikt uitrooept "toch niet met geweld"tot iemand die bereid is tot geweld en haar katholiscisme veel; te makkelijk wordt gekoppend aan het moslimfundamentalisme van Nassir.

Resultaat is dat de zeer controvrersiele morele ambiguiteit die Dumont duidelijk wil oproepen (is een daad van geweldadige zelfopoffering niet eigenlijk een door ons seculieren onbegrepen ultieme religieze rechtvaardigheid) totaal niet uit de verf komt. En dat is funest.

2.5*, vooral omdat ik de echt mooie delen uit de film niet uit kan vlakken.

Mijn eerste kennismaking met Dumont. Een regisseur waarover ik toch al hier en daar iets had gelezen, waarbij hij steeds weer in dezelfde zin werd vernoemd met adjectieven als grof, choquerend en controversieel, maar waar ik dus nog nooit iets van had gezien.

Hij lijkt me een gevalletje love it or hate it, maar probleem hierbij is dat ik me dan in geen van beiden kan vinden, wat dus niet zou kunnen.

het verhaal van Hadewijch is sterk, en wordt op een zeer knappe manier verteld, maar het probleem zit hem juist daar. Het is volgens mij te berekend, te mathematisch, om echt emotioneel te overdonderen. De formule zit de oplossing in de weg. Je staart je volgens mij iets te veel blind op de manier waarop, in plaats van hetgeen eigenlijk gezegd wordt. De oorveeg mist dus zijn doel, wat best jammer is, want ik kan me er wel in vinden.

Hoe dan ook, cameravoering en zijn filmstijl ligt niet volledig in mijn straatje, maar het was wel passend en bij momenten zeer sfeervol.

Ik vraag me wel af waarom het nodig was om het hoofdpersonage bijna constant een weinig verhullende t-shirt te laten dragen.

Al bij al een knappe film, die misschien niet volledig binnen de lijntjes kleurt, maar mij niet geschoffeerd heeft, noch mij 'echt' emotioneel wist te raken. En dat voor een regisseur met zo'n imago. Ben hoe dan ook wel benieuwd geworden naar zijn overige werk.

nipte 4*

Normaal kan ik me wel vinden met films met of over het geloof maar voor deze film liep ik niet echt warm.

De films van Bruno Dumont zijn niet de makkelijkste films voor zover ik ze ken. Maar Hadewijch lijkt nog een stukje verder te gaan. Toch is de film ook weer niet zo heel moeilijk. Een jonge vrouw groeit op in een liefdeloos of onverschillig milieu en ter compensatie vlucht ze in het geloof. Ze denkt het antwoord te hebben gevonden in de liefde van Christus. En dat is niet hetzelfde als de liefde van een man. Echter gaandeweg krijgt ze het wel steeds moeilijker met die "onnatuurlijke" vlucht gedachte. De eindscène is dan ook ijzersterk en zet de film weer met beide benen op de grond. Een loodzwaar onderwerp dus en veel minder toegankelijk als andere toch al niet al te toegankelijke films van Bruno Dumont. Maar wel mooi, dankzij de eindscène.

Mijn tweede Dumont. Hoewel totaal verschillend herken ik toch weer de kille, afstandelijke stijl. En toch boeien de personages me op een of andere manier. Denk dat dat toch wel opmerkelijk is aan zijn films, afstandelijk maar toch zit je er bovenop. Dat is een stijl die mij vaak goed ligt. En ook hier werkt het weer. Prachtig om te zien hoe zo een meisje het tegen het einde van de film helemaal heeft waargemaakt. Zeker in zo een uitdagende rol als deze en dan zo overtuigen. Ik geloofde haar helemaal. Wat Dumont precies wilde communiceren met de film is mij niet helemaal duidelijk, maar eerlijk gezegd ben ik daar ook niet echt mee bezig. Het boeide me al genoeg als totale impressie, zonder de behoefte om een en ander in te vullen.

Zoals gewoon bij Dumont is de film qua film niet echt interessant (het verhaal wordt niet bepaald vlot verteld, er wordt slecht geacteerd, etc) maar vanwege de theologische inhoud – en hoe de 13de eeuwse mystica Hadewijch wordt gekoppeld aan hedendaags islamitisch terrorisme – is de film wel interessant.

Wat Dumont heeft willen laten zien – zo leert een interview met hem – is dat in de mystiek – die bovenrationeel is – liefde tot geweld leidt omdat het goede en het kwade metafysisch zijn verbonden. Dat is uiteraard moreel problematisch (de moraal is rationeel). Maar nadat ik de film heb gezien zijn dit mijn persoonlijke interpretaties en overpeinzingen:

Céline lijdt mijns inziens aan eenzelfde ‘bruidsmystiek’ als de middeleeuwse mystica Hadewijch, naar wie ze in het klooster wordt vernoemd, waaraan mogelijk vele nonnen lijden: door middel van het kloosterleven hebben ze afstand genomen van het wereldse en dus vooral ook van het huwelijk (seks) maar hebben die in wezen slechts vervangen door een huwelijk met de ideale man Jezus. Jezus wordt door Hadewijch aanbeden en begeerd zoals een verliefde vrouw een man aanbidt en begeert. Wat dat betreft kan het niet verbazen dat vroeger kloosters geen tekort aan pubermeisjes kenden die zich vrijwillig aanmeldden: het kloosterlijke huwelijk met Christus is slechts de sublimering van de liefde waar elke jonge vrouw naar smacht.

Wat de film vervolgens vooral lijkt te laten zien is hoe juist christenen gevoelig zijn voor de islamitische en de Palestijnse zaak: de christen – vooral zo’n rijk christelijk meisje als Céline – komt immers op voor de zwakkeren/onderdrukten en de moslims c.q. Palestijnen presenteren zich als de onderdrukten/vernederden. Het verschil is echter de theologie: het christendom leert geloof en naastenliefde (‘je vijand de andere wang toekeren’) terwijl de islamitische God – in de woorden van Nasir in de film – waarheid en rechtvaardigheid is voor wie moslims zijn soldaten zijn die de wereld rechtvaardig moeten maken. Waar het christendom geen politiek bedrijft en daarom geweld kan afzweren – Jezus’ Koninkrijk is niet van deze wereld, aldus de Bijbel – is de islam een politieke religie die als zodanig ook het geweld niet schuwt. Nu heeft Dumont wel een punt dat in de mystiek liefde geweld impliceert, maar de film nodigt mijns inziens meer uit tot een psychologische verklaring: Céline klaagt aldoor dat ze haar geliefde Jezus niet bij haar voelt zodat haar liefde haar pijn doet (dus dat ze zich afgewezen en verlaten voelt in haar liefde). Anders dan de transcendente God van de islam die “zowel het meest aanwezige als het meest afwezige/onzichtbare is”, moet in het christendom een persoonlijke relatie tot stand worden gebracht (‘Jezus toelaten in je leven’) en dat dit haar niet lukt kan verklaren waarom ze de God van het christendom identificeert met de God van de islam (al zou ze als studente theologie beter moeten weten). Sowieso koestert ze haat tegen haar wereld en wil ze als pubermeisje zich ertegen afzetten, waardoor ze niet alleen het kloosterleven zoekt maar ook graag contact maakt met jongens uit de banlieus en vindt ze hun criminaliteit zowel opwindend als gerechtvaardigd. Als ze ten slotte wordt gered van een verdrinkingsdood zou ze misschien voor het eerst christelijke liefde ervaren en daarmee de nabijheid van Jezus hebben gevonden.

Een interessant aspect is nog dat ze uit het klooster wordt weggestuurd doordat ze zichzelf kastijdt in plaats van de regels van het klooster te volgen. Het idee van God is wezenlijk het idee dat qua moraal en andere levensregels er iets groters is dan het individu met zijn belangen en persoonlijke leefregels en de non kan gelijk hebben dat haar kastijding slechts een eigenbelang dient: waarschijnlijk vervult kastijding of zelfs zelfvernietiging een behoefte van Céline – om welke reden ze ook kan worden geworven voor de jihad – maar dat is precies daarom niet religieus. Religieus is wel om ongeacht je eigen behoeften de regels van het klooster c.q. je geloof te volgen en daarmee uitdrukking te geven aan je geloof dat er iets groters is dan jezelf. In die zin kun je in de film ook kritiek lezen op de islam maar dan ook op het protestantisme die immers een individuele lezing van het geloof mogelijk maken – een persoonlijke interpretatie die daarom altijd slechts de eigen behoeften bevredigt, zoals ook jihad of terrorisme – terwijl religie het wegcjjferen van jezelf betekent hetgeen alleen lukt als er een kerk of paus is met de officiële leer, die de gelovige moet volgen, zoals in het katholicisme.

Al met al prikkelt het geval Céline en daarmee deze film wel tot nadenken, mede omdat de implicaties relevant lijken voor de huidige tijd.