Pesn o Gerojach (Komsomol) (1932)

Komsomolsk is een erg boeiend tijdsdocument, die door zowaar een Nederlander gemaakt is. Joris Ivens laat hier zien dat hij best wel aardig films/docu's in elkaar kan zetten. Kijkend naar zijn oeuvre en ook naar deze docu, blijkt zijn fascinatie voor de industriële sector: spoorrails, fabriekspijpen en andere ijzeren constructies worden veelvuldig aardig in beeld gebracht.

Interessant punt van deze docu is de heldhaftige manier waarop Magnitogorsk uit de grond gestampt wordt. Strijdlustige liederen en even zo strijdlustige tussentitels worden gebruikt om het hele volk op te zwepen voor de communistische zaak. Nog boeiender vond ik het te zien hoe het proces van het maken van staal/ijzer en de hoogovens zelf in beeld gebracht werd.

Tegenwoordig zou je echter wel je vraagtekens zetten bij verschillende zaken. De arbeidsomstandigheden zijn allesbehalve optimaal en de manier waarop productieprocessen ingericht zijn, doet ook je wenkbrauwen fronsen. Erg fascinerend is te zien hoe twee 'klinkerbrigades' met elkaar wedijveren om de hoogste productiviteit wat betreft het slaan van klinknagels in grote stalen platen. Het sluit perfect aan bij het idee van vijfjarenplannen, waarbij productiedoelen behaald moeten worden in plaats van dat gekeken wordt hoe gemakkelijk/efficiënt aan een bepaalde (markt)vraag wordt voldaan.

Minpunt van deze docu schijnt te zijn dat andere ethnische groeperingen vrolijk mee lijken te doen aan het opbouwen van Magnitogorsk. In werkelijkheid waren dit dwangarbeiders (later als 'onkruid' betiteld door Ivens), hoewel in de docu daar niets van te zien is. Als ik het moet geloven, was Joris Ivens een naïef persoon, die liever maar naar één kant keek in plaats van dat hij de nuance of andere kanten opzocht in zijn docu's en films.

Voor ik Komsomolsk zag heb ik al een paar kortere films van Ivens gekeken, die hij maakte voordat hij naar de Sovjet-Unie trok om deze lange documentaire te draaien. In die korte films zag ik steeds meer een stijgende lijn. Ivens is duidelijk geïnteresseerd in beweging en zijn films tot dan toe lijken er dan ook vooral op om bewegingen op een dynamische manier vast te leggen. Dit vindt tot nu toe zijn ultieme punt in Komsomolsk. Puur audiovisueel gezien is het een enorm knappe documentaire. Neem alleen al de openingsdemonstratie van protesterende werklozen in Duitsland. De camera doet er alles aan om het gevoel te geven dat je met de massa meegesleurd wordt. De rest van de film is dan ook op zijn best als Ivens de werkzaamheden van de arbeiders op de meest fysieke manier probeert vast te leggen, waardoor je haast bijna met ze meebeweegt. Ivens heeft ook duidelijk voor compositie goed gekeken naar Sovjetvoorgangers als Eisenstein en Vertov. Meer dan zijn vorige werk doet Komsomolsk aan die regisseurs denken.

Wel moet ik toegeven dat hoe indrukwekkend de filmstijl hier ook is, dit niet iets is waar ik graag vijftijg minuten naar kijk. De creativiteit van bijvoorbeeld Man With a Movie Camera ontbreekt en Ivens slaagt er ook niet om enige interessante dramatiek te vinden voor zijn docu. Het blijven toch vooral beelden van arbeiders die aan een fabriek werken. Zoals enigzins te verwachten valt wordt dit op een ouderwetse propagandamanier gedaan dat zeer typische is voor Sovjetfilms van die tijd. Dus sterke, charismatische arbeiders die vooral in een vrolijke samenwerking verkeren. Het meest absurde is nog wel dat alle vrouwen en kinderen die in de film verschenen allemaal een enorme glimlach op hun gezicht hebben, alsof het doorgeven van bakstenen het meest vermakelijke is dat ze kunnen bedenken. Je ziet dat het allemaal zo opgezet is voor de film. Ook vreemd is dat de film eerst de locatie laat zien waarop de fabriek gebouwd gaat worden. Dit gebeurt met sfeervolle, rustige beelden van wuivend gras en een vredige nomadenfamilie. Dan volgt er een explosie en wordt duidelijk dat op deze mooie plaats de fabriek komt. Dit wordt met een groot enthousiasme vertoond. Logisch, gezien het onderwerp, maar kennelijk is het geen probleem dat de nomadenfamilie ervoor heeft moeten verdwijnen. Zo glipt de film wel vaak over dubieuze kanten heen.

Ivens was duidelijk meer geïnteresseerd in de estethiek van zijn film en als je daarvoor komt kun je weinig tegen de film hebben, maar als een problematische inhoud je net als ik afleidt is het soms toch een wat onhandige film. Niettemin is het technisch bijzonder knap uitgevoerd en de moeite waard als je van een wat meer experimentele documentaire houdt.

3*

Ivens als overtuigd communist 'beschuldigen' dat hij geen nuance weet aan te brengen in deze documentaire is natuurlijk lachwekkend. Sterker nog, hij maakte deze propagandafilm in opdracht van de Sovjet-Unie. Het zou raar zijn als die combinatie zou leiden tot een weloverwogen film waar alle belangen netjes en objectief zouden worden behandeld en vertoond.

Ivens' Komsomol is dan ook een Sovjet propagandafilm in hart en nieren. Lachende arbeiders (nu en dan gefilmd vanaf de onderkant zodat de bolle wangetjes glinsteren in het zonnelicht tegen een helblauwe lucht met natuurlijk een schapenwolkje), en een productieproces waar alle kameraden over heel de Sovjet-Unie de handen in elkaar slaan om iets fantastisch groots neer te zetten. Gepaard natuurlijk met een lofzang (titel betekent Heldenlied). Het proces wordt in prachtige beelden met veel kracht neergezet.

Ivens vertelt naast dit proces helaas ook een verhaal met een gezicht. De toneelvereniging van de aldaar werkende arbeiders werd gevraagd wat rolletjes te spelen. Zo worden er wat fictieve momentjes in de documentaire verwerkt, met als hoogtepunt dat als de kraanmachinist niet komt opdagen, een van de grote leiders ook verstand blijkt te hebben van het besturen van dat onding.

De documentaire is uitermate sterk in de documentaire-beelden (het omzetten van steenkool in cokes, ai ai ai, schitterend), maar weet niet altijd te beklijven als er wederom opzichtige fictieve elementen er doorheen geweefd worden. Ook al gebeurt dit in de allerbeste Sovjet-propaganda-stijl.