Het Gezin van Paemel (1986)

We zijn nu welvarend, maar slechts honderd jaar terug was Vlaanderen één en al miserie. Klassenstrijd en armoede. Wat de Van Paemels doormaken maakten vele armen in die tijd mee. Buysses werken waren net zoals vele auteurs uit zijn tijd met socialisme doordrenkt. Voor de jongere generatie heette dit strijden voor een betere toekomst. Voor vader van Paemel betekende dit onheil, want voor hem was leven werken tot je erbij doodviel. Een goed gemaakt en soms pijnlijk drama met prima acteurs. Wel één die de realiteit van het gewone volk zonder franjes toont.

Typisch boerendrama zoals ze in de jaren zeventig en tachtig gemaakt werden in Nederland en België, vol met de bijbehorende clichés over armoede en ongelijkwaardigheid, matig acteerwerk waar je nu echt niet meer mee aan kan komen en een flinke portie dramatiek. Maar voor die tijd was het ongetwijfeld een goede film.

Prima weergave van het Vlaamse boerenleven van einde 19de eeuw en heel wat maatschappelijke aspecten daar omheen : de overheersing van de franssprekende adel, neerkijkend op al wat maar alleen "Vlaams" sprak, de touwtjes in handen houdend over de industrie, met de hulp van de ordediensten (en Kerk) het opkomende socialistisch protest bestrijdend, maar ook zich allerlei privileges veroorlovend, zoals het ontsnappen aan legerdienst, tot het argeloos omgaan met eer en gevoelens van de plattelandsbevolking. Film toont ook hoe het eindelijk voor de hand lag dat heel wat stakkers hun geluk zochten in het verre Amerika.
Uiteindelijk is het m.i. duidelijk dat, wat het gezin Van Paemel meemaakt, uitsluitend verband houdt met de ellendige maatschappelijke toestand waarin het verkeerde. Ook het overlijden van de moeder was daar een gevolg van
Dertig jaar reeds en toch nog genietbaar, inhoudelijk en filmisch.

Goeie film over een boerengezin die moeten ploeteren onder het juk van de adel. Dit prima plattelandsdrama speelt zich af eind 19de eeuw. Een mooi neergezet tijdsbeeld waarin het verschil tussen arm en rijk duidelijk zichtbaar is. Een mooi verhaal waarin genoeg gebeurd, mooi aangekleed en goed acteerwerk. Met gemak 3.5 sterren.

Wellicht lang geleden al eens gezien. Ook destijds in een toneelstuk gegoten enzo. Ik had toch steeds de indruk dat de familie Van Paemel voor het ongeluk geboren was en dat hun naam zowat synoniem stond voor alle ellende en miserie die een mens maar kon overkomen. Niet dat het gezin gespaard blijft van tegenslagen, integendeel, maar ik had blijkbaar een nog exponentiëlere graad in mijn gedachten.

Eigenlijk draait het rond alle gezinsleden van vader Van Paemel. Vader Van Paemel is een oerconservatieve katholieke keuterboer wiens leven draait rond werken, werken en nog eens werken. Onderdanig naar zijn overste, meneer de Baron, met harde hand en ondoordringbare koppigheid naar zijn gezin zoals het hem ook werd geleerd door zijn ouders. Socialisten en communisten zijn luiaards en rechten zijn ondergeschikt aan plichten. Dat was de idee van de vader des huizes.

Hij heeft het echter niet getroffen met zijn kinderen. De ene werd lam geschoten, de andere is een socialist, nog een andere papt aan met een schooier, we hebben een dienstweigeraar en een andere dochter "speelt" prinses op het kasteel. En ondertussen blijft het werk maar liggen. Enfin, om maar te zeggen dat er heus wat gebeurt en de film dus zeker aangenaam is om te volgen. Zeer mooi authentiek karakter van tijd en decor. Prima film, toch diegene die me best is bevallen van die andere soortgelijke klassiekers Mira (Film, 1971) of De Loteling (Film, 1973).

Er wordt veel lachend gedaan over de Vlaamse boerenfilms met Bokrijk als 1 grote filmstudio. Maar het leven in Vlaanderen dik 100 jaar geleden was nu eenmaal zo. Hugo Claus herschreef dit keer geen boek, maar een toneelstuk en dat doet de dramatiek best wel goed. Cyriel Buysse was best een sterk schrijver en ook al kwam hij zelf uit de burgerij was hij in tegenstelling tot veel andere literaire tijdgenoten geen flamingant. Het verhaal wil dan ook wat kritischer zijn.

Het acteerwerk is voor dit genre best wel goed. Vlaamse film in de jaren '80 was nog vrij theatraal. Maar de acteurs voelen zich wel in hun vel. Met namen als Jan Decleir, Jos Verbist, Ronny Waterschoot en Marc Van Eeghem die de film echt wel omhoog tillen. De grootste troef is toch wel Senne Rouffaer die toont dat hij één van de beste Vlaamse acteurs ooit was.

Het Gezin van Paemel is nog altijd een boeiende film en heeft de tand des tijds beter doorstaan dan ik had verwacht. Wat je van de meeste Vlaamse films voor de jaren 90 helaas niet altijd kan zeggen.

Achteruitboeren, het was een Vlaamse stiel. Toch als je de talloze boerenfilms ziet. Geen wonder dat de lokroep van het verre Amerika toen voor velen wenkte. Anderen gingen zich vestigen in de stad, in het Brusselse bijvoorbeeld. En zo ontsproot uit deze film nog de spin-off Het Gezin van Pamela, een parodie door boer Gaston Berghmans en voadre Leo Martin. Alle gekheid op een (stropers)stokje, de film over het nu al zowat 125 jaar oude toneelstuk behaalde faam in eigen land en een klein beetje erbuiten.

Ellende troef voor het gezin, zoals we dat ook kennen van Boerenpsalm, die me wel iets meer ligt. Voor de oude Van Paemel is het antwoord op alle onheil nog een tandje extra bijsteken: "An ‘t wirk, nondedzu! tot da’k er bij cravere." De kinderen komen meer in opstand, zeker oudste zoon Eduard. Die verliet het gezin en platteland om in de stad te gaan werken, sloot zich aan bij de socialistische arbeidersbeweging om op te komen voor betere loon- en werkomstandigheden, doet actief mee met de stakingen, komt in den bak terecht, ... In het toneelstuk zoeken d'ander kinders elk op hun manier hun weg, dochter Célestine zoekt troost bij God. Niets voor Eduard: "'k ‘n Geleuve niemier aan uldere God, d’r ‘n es giene God veur d’oarme meinschen." Maar dit stuk en veel rond het geloof werd uit de film gelaten, zelfs dochter Célestine in het geheel. Leuk is wel het sappige oud-Vlaamse dialect in deze film.

De film zet ergens het generatieconflict in de verf, een zelfde soort generatiekloof die ik ook merk tussen die van mezelf en die van m'n ouders, dit dus toch wel 100 jaar na datum. Edoch, het lukt me niet om al te zeer mee te leven hiermee. Vroeger als kind al niet zo, later als jongvolwassene evenmin, en dus nog steeds niet. Misschien door de haast documentaire-achtige benadering van de gebeurtenissen, wat meer informerend dan entertainend overkomt?

Wel vind ik het zeer verrassend om te merken dat de film heel anders eindigt dan het toneelstuk. In het toneelstuk wordt de door een jachtongeval invalide zoon Désiré ziek waaraan hij overlijdt, in de film schiet hij op het laatst de net getrouwde baron Maurice koelbloedig dood. Blijkbaar een toevoeging door Hugo Claus.