Naza (2026)

Ik ging hier heen met de gedachte dat het een documentaire was over de genocide in Gaza. Dat is het ook wel, maar veel meer nog is het een documentaire over de moderne surveillancestaat, met Gaza, waar elke sensor van elke mobiele telefoon wordt uitgelezen door de systemen van de Israëlische inlichtingendiensten en van elk gebouw dronebeelden in het systeem zitten, als het ultieme eindpunt.

De documentaire bestaat uit gesprekken met anonieme medewerkers van het Israëlische inlichtingendiensten en leger, die zich niet meer konden vinden in de gevolgde methoden.

Er waren (zijn?) twee algoritmes in gebruik: Lavender om potentiële Hamas-leden te identificeren, dus personen kregen een verdachtheidsscore, en Where's Daddy? om dan te bepalen waar ze woonden. Zoals de naam al suggereert, maakt dat laatste algoritme veel gebruik van metadata van familie. Er wordt ook uitgelegd hoe fout dit kan gaan. Je kan bijvoorbeeld zonder het te weten bij een bakkerij werken vlakbij een (voor jou) geheim Hamas-commandocentrum. Het systeem ziet dan dat jij rond lunchtijd enorm veel contacten hebt met Hamas-leden. Heel verdacht. En voor Where's Daddy? geldt: ook Hamas-leden laten weleens hun telefoon thuis liggen. (Ik neem trouwens aan dat de echte kopstukken van Hamas, net als b.v. Osama bin Laden om precies deze reden helemaal offline zijn, maar dat komt niet ter sprake.)

Maar er worden ook duidelijke politieke/militaire keuzes uit de doeken gedaan die getuigen van enorme bloedlust en respect voor mensenlevens. Zo werd specifiek besloten verdachte Hamas-leden 's nachts als ze thuis bij hun gezin waren te bombarderen, omdat dat gemakkelijker was. En de titel NAZA komt van een Hebreeuws acroniem voor 'nevenschade', het aantal burgerslachtoffers dat bij een bombardement verwacht wordt. Zelfs voor laaggeplaatste Hamas-leden werd 20 burgerslachtoffers nog acceptabel gevonden.

Yuval Abraham is een erg goede interviewer, die telkens precies de vragen en vervolgvragen stelt die tot de kern gaan en de geïnterviewden hun verhaal laat doen. Hij vraagt ook telkens goed door over waarom de geïnterviewden meededen en of ze geen spijt hebben. Dat levert de standaard "Zo was het systeem" en "Dat waren de orders" antwoorden op. En dat terwijl ze regelmatig mee luisterden, terwijl de bommen gedropt werden.

Er valt natuurlijk weinig te zien bij interviews met mensen die anoniem willen blijven. De oplossing die daarvoor gevonden werd, vond ik erg sterk. De interviews vinden plaats op daken (waarschijnlijk de minste kans op afluisteren). Ondertussen worden beelden getoond van mensen in Tel Aviv die door de ramen van hun appartementen gefilmd worden. Vaak kijken ze naar het nieuws over de oorlog op televisie. Op een gegeven moment mensen die aan het werk zijn in het hoofdkwartier van het leger. Dit versterkte voor mij heel erg heel erg het thema van constante surveillance: ook jij kan in de gaten gehouden worden, zonder dat je het door hebt.

Wat nauwelijks aan bod komt, is het grotere plaatje van het waarom van deze manier van oorlog voeren. Even horen we iemand die meer van de politieke tak van de inlichtingendienst komt, die zegt dat het doel is dat er geen Palestijnse staat komt, terwijl het leven in Israël zoveel mogelijk zijn gang kan gaan. Er worden ook wat zinnen gewijd aan een groter historisch perspectief over nationale mythes in Israël met de geschiedenis van Tel Aviv als illustratie, maar ook dat blijft wat schamel.

Ook de effecten van al het geweld worden aanvankelijk niet getoond, maar alleen besproken. Tot de slotscene, die zelfs na alles wat je gehoord hebt, dan nog steeds aankomt als een mokerslag in het gezicht.

Na elke avond getracteerd te worden op een virulent anti-Israëlisch narratief in het NOS Journaal waarin slechts aandacht is voor het Eindeloos Lijden van de Palestijn en nooit voor de misdaden van die Palestijn, had ik weinig zin in ook nog een anti-Israëlische documentaire maar ik voelde me aan mijn stand verplicht – mijn grote mond eerder in dit draadje – om toch maar de film zelf eens te bekijken. Dat was een goede beslissing: zoals ik al hoopte is de documentaire eindeloos veel genuanceerder en diepzinniger dan wat onze media bieden omdat de makers zelf Israëli zijn.

Het onderwerp van de documentaire is het ‘systeem’ van de Israëlische oorlogsvoering in Gaza en bouwt geleidelijk op naar een snoeiharde veroordeling van Netanyahu. Maar het eerste deel is nog bijna positief te noemen over die oorlogsvoering: na 7 oktober 2023 was de stemming in Israël dat heel Gaza van de kaart moet worden geveegd maar we leren dat het door AI ondersteunde systeem a) louter Hamas-leden poogt uit te schakelen maar b) omdat die het best kunnen worden uitgeschakeld als ze ’s nachts in bed liggen er onvermijdelijk ook familieleden kunnen worden gedood. Daarbij brengen de inlichtingen in kaart hoeveel familieleden (‘nevenschade’ dus NAZA) aanwezig zijn waarbij er normen zijn hoeveel NAZA acceptabel zijn (voor een gemiddeld Hamas-lid is dat maximaal 20 NAZA) en wat de acceptabele foutmarge is dat het systeem iemand aanwijst die geen Hamas-lid is (dat is 15%). Door middel van AI probeert men steeds nauwkeuriger te doden dus maximaal veel Hamas-leden met minimaal aantal burgerslachtoffers. Wij horen altijd dat het onethisch is om oorlog te voeren met AI en dat er altijd een mens de beslissing moet nemen maar deze documentaire leert dat na zo’n gruweldaad als 7 oktober 2023 juist AI heel veel Gazanen het leven redt want de gemiddelde soldaat zit zo vol haat dat hij het liefst alle Gazanen zou willen doden.

Dit deel bevestigt wat mij betreft de reputatie van het IDF als het meest morele leger ter wereld waaruit in die zin het joods karakter blijkt: men probeert zo veel mogelijk mensenlevens te sparen. Zelfs de soldaten die worden geïnterviewd (die de doelen berekenen en bombarderen) weten dat ze een radartje zijn in de oorlogsmachine maar geven evengoed blijk geven van gewetenswroeging: juist doordat ze niet blind bombarderen maar alles in kaart brengen en telefoons afluisteren om zo veel mogelijk zeker van hun zaak te zijn, zien en horen ze ook de effecten van hun acties dus bv. de kinderen die ze doden. Zoals ook Weil beschreef in L’Iliade, ou le poème de la force (1940), is oorlog in het begin een spel en in onze tijd is dat vrij letterlijk een videospel, waardoor sommige soldaten er intens van genoten totdat ze de dood zagen. Ter contrast: Hamas is waarschijnlijk het minst morele leger ter wereld want probeert juist zo veel mogelijk burgers – zowel Israëlische als eigen burgers – te doden vanwege het PR-resultaat (dode Joden doen het goed bij de achterban en dode Palestijnen zorgen ervoor dat NOS Journaal elke dag bericht over het Eindeloos Lijden van de Palestijn en zo 'de Palestijnse kwestie' levend houdt voor het oog van de wereld). Tegelijk zit er een vreemde paradox in de moraliteit van het IDF: juist omdat het berekent hoeveel burgerslachtoffers het zal doden (om die te kunnen minimaliseren), kun je zeggen dat het bewust burgers doodt en daarmee een oorlogsmisdaad pleegt (vroeger kon je gewoon een stad bombarderen en je schouders ophalen over de burgerslachtoffers want daar had je geen idee van).

Overigens, omdat er heel veel Hamas-leden zijn (“tienduizenden”) betekent het doden ervan dat uiteindelijk toch heel veel Gazanen worden gedood: als we bv. gemiddeld 10 NAZA rekenen en 50.000 Hamas-leden dan ga je naar een dodental van 500.000. Maar dan nog lijkt me de beschuldiging van ‘genocide’ ridicuul: de Palestijnen kunnen vandaag nog het doden stoppen door de wapens neer te leggen en voor vrede te kiezen (dat konden de Joden in de concentratiekampen natuurlijk niet). Hoe dan ook, tot op heden zijn er nog maar zo’n 73.000 Gazanen gedood en een groot deel daarvan lijkt meer te maken te hebben met het tweede deel van de oorlog en van de documentaire: op een gegeven moment werden de Palestijnen naar het zuiden gedirigeerd waarna noordelijk Gaza doelbewust van de kaart werd geveegd door alle gebouwen te verwoesten, inclusief de Gazanen die (op bevel van Hamas maar dat vermeldt de documentaire niet) in het noorden waren achtergebleven. Ook hier geldt dat het IDF berekende waar de mensen zaten om eerst die gebouwen te bombarderen met het minst aantal mensen: het doel was immers niet om te doden maar om iedereen te ‘prikkelen’ het bevel van het IDF op te volgen om naar het zuiden te vertrekken. Noordelijk Gaza werd bewust onleefbaar gemaakt door ook de infrastructuur te vernietigen zodat mensen er ook niet zouden terugkeren. Ik weet eerlijk gezegd niet eens wat hiervan het doel is: ik vermoed om het gebied geheel te kunnen zuiveren van Hamas en een bufferzone te maken maar het effect is in ieder geval etnische zuivering hetgeen mogelijk ook het doel is (zoals ik al eerder schreef is het begrijpelijk dat Israël klaar is met die permanente terreuraanvallen op de burgerbevolking van Israël en de Palestijnen niet meer als buren wil).

Dan volgt er nog een klein deel over de voedseldistributie in het zuiden waarbij IDF-soldaten schieten op de mensen die het bevel van het IDF niet opvolgen maar proberen een short cut naar het voedsel te maken. Aan de ene kant is het begrijpelijk dat het IDF niet kan accepteren dat hun bevel niet wordt opgevolgd maar aan de andere kant is het wel erg wreed en roept het herinneringen op aan hoe nazi’s omgingen met Joden. Dat kan ik helemaal volgen, maar wat mij betreft vliegt de documentaire wel uit de bocht door hier heel uitdrukkelijk de twee aan elkaar gelijk te stellen (‘als de nazi’s slecht waren, wat ben ik dan?’), dit als een ‘genocide’ te bestempelen (terwijl het gaat om een paar Palestijnen per dag die op die manier werden gedood) en in het verlengde daarvan de internationale verontwaardiging te tonen over de oorlogsmisdadiger Netanyahu die aldus wordt geportretteerd als de nieuwe Hitler en als terrorist op basis van z’n eigen woorden (‘terrorisme is het doelbewust doden van burgers voor een politiek doel’) terwijl de documentaire juist laat zien dat het IDF consequent het aantal burgerslachtoffers minimaliseert (op hooguit die paar bij de voedseldistributie na, ook al kun je zelfs dat nog verdedigen omdat er anders chaos zou uitbreken met nog meer doden als gevolg van verdrukking).

De boodschap van de documentaire is – behalve dat Netanyahu voor het ICC in Den Haag moet worden gebracht – dat de oorlogsmachine een wrede, onmenselijke machine is waarbij de soldaat niet domweg z’n bevelen zou moeten opvolgen maar vooreerst naar zijn geweten zou moeten luisteren. Dat is natuurlijk niet realistisch (zo werkt dat niet in een leger of oorlog), maar ik vind het wel een typisch joodse boodschap (wat dat betreft zat ik met mijn verwijzing naar Simone Weils artikel L’Iliade in m’n eerste bericht over de film helemaal goed waarbij de boodschap van de film nog wat uitdrukkelijker resoneert met Arendts ‘banaliteit van het kwaad’: oorlogsmisdaden zijn mogelijk, niet omdat de uitvoerders zo kwaadaardig zijn maar omdat ze domweg de bevelen opvolgen). En wat mij betreft is het een interessant perspectief om welke reden ik denk dat we het jodendom en Israël moeten koesteren: de film laat je in ieder geval nadenken over de spanning tussen moraal en oorlog.

PS. Ik zag er ook wat tegenop om in een zaal vol antisemieten annex Palliewappies te zitten: het publiek zag er echter normaal uit en ook de kwaliteit van de documentaire gaf me hoop dat dat zou kunnen meevallen maar toen de film was afgelopen stond nog wel een man op – ik geloof de enige met keffiyeh – om iedereen op te roepen op 7 oktober op de Dam te komen demonstreren tegen Israël. Dan ben je natuurlijk echt een heel enge antisemiet.

Overigens, mijn eerdere stukje over de Jood als uitverkoren zondebok heb ik nog wat uitgebreid en verbeterd: zie Geband van Joop: Een korte metafysica van het antisemitisme - gebandvanjoop.blogspot.com.

De regisseur van No Other Land wist 23 Israëlische militairen over te halen om anoniem op een dakterras in Tel Aviv te onthullen welke tactieken het leger gebruikt om Gaza te verwoesten en Hamas te elimineren. De titel is de gebruikte militaire term voor ‘bijkomende schade’, vaak vrouwen en kinderen. De verhalen zijn indrukwekkend en Abraham stelt scherpe, relevante vragen, maar er is weinig duidelijkheid over de betrouwbaarheid van de getuigenissen. Bovendien maakt de epiloog duidelijk dat Abraham en Szor zeker niet objectief genoemd kunnen worden. Vooral interessant als uiteenzetting van moderne oorlogsvoering.

Op te offeren onschuld

'Naza' (2026) is niet meer of minder dan een meesterstuk. In de eerste plaats om de journalistieke relevantie in de manier waarop filmmakers Yuval Abraham en Rachel Szor 24 (ex-) soldaten van het IDF aan het woord hebben gekregen. Helaas anoniem, want in het huidige Israël is er geen enkele ruimte voor serieuze kritiek meer op de eigen oorlogsvoering. De kans op uitstoting of vervolging was reëel, zoals ook is gebleken uit de reacties op de documentairemakers zelf. Toch is het Abraham en Szor gelukt om zelfs hooggeplaatste officieren aan het woord te krijgen over de schokkende mechanismen achter de stedelijke oorlogsvoering. Uit hun gesprekken komt een kil en bureaucratisch beleid naar voren, waarin artificiële intelligentie en grootschalige privacyschendingen doelbewust worden ingezet tegen burgers. Kleine kinderen als 'naza' (nevenschade) voor een groter doel.

In de tweede plaats toont 'Naza' (2026) de mens achter de oorlogsmachine. Ik hoorde de schrijfster/documentairemaakster Natascha van Weezel in een televisieprogramma benoemen dat de geïnterviewde Israëliërs ook maar mensen zijn. Je hoort ze zuchten, twijfelen, een brok in de keel hebben, je hoort de spanning in hun stem en soms zijn ze schichtig als er bijvoorbeeld een bommelding afgaat. De observatie van Van Weezel werd op sociale media vanuit meer activistische hoek heel negatief uitgelegd als dat ze het natúúrlijk opnam voor de Israëliërs. Maar 'Naza' (2026) is inderdaad zo krachtig omdat de geïnterviewden zo fascinerend menselijk zijn in al hun morele gelaagdheid. Je ziet Hannah Arendts filosofische concept van 'De banaliteit van het kwaad' welhaast tot leven komen in de alledaagsheid waarmee gewone mensen tot onmenselijke beslissingen konden komen.

De kwestie Israël/Palestina is diep gepolariseerd, maar 'Naza' (2026) waakt ervoor om dingen terug te brengen tot gemakzuchtige talking points. Juist ook omdat de geïnterviewden zo menselijk in beeld worden gebracht, krijg je ook een pijnlijk en uniek inzicht in het Israëlische perspectief. Niet als slachtoffers maar als daders. Sommige geïnterviewden hebben diep berouw over hun eigen rol. Anderen lijken maar amper hun eigen trauma te beseffen. Een enkeling plaatst er kanttekeningen bij, maar staat nog steeds achter de processen. Hoe komen normale mensen tot het plegen van oorlogsmisdaden? Wat doet het met een land als het vijanddenken een blinde vlek oplevert richting het eigen handelen? En hoe kom je als mens én als natie de prijs te boven van de zelf aangerichte verschikkingen?

In de laatste plaats is 'Naza' (2026) onverwachts ook visueel een imponerende film. Dat lijkt wat vergezocht als je op het eerste gezicht die geanonimiseerde interviews ziet op de daken van gebouwen. Maar stijl en inhoud komen perfect samen in de bijna voyeuristische keuze om Tel Aviv te filmen vanaf een afstand. Door de ramen van flatgebouwen zie je gewone Israëliërs hun alledaagse levens leiden. Alsof we als kijker zelf worden meegenomen in het perspectief van een drone die over alledaagse levens vliegt en kille berekeningen maakt over welke levens er opgeofferd mogen worden voor het grotere belang. Tussen de regels dringt bij mij het gruwelijke besef op dat deze onschuldige burgers óók niet de hardvochtige afrekening verdienen die Gazanen dagelijks ondergaan. De prijs van daderschap mag namelijk nooit het opofferen zijn van onschuld.

(Het blijft een lastig onderwerp. Ik heb netjes gewacht tot na 7 oktober om deze recensie te schrijven, want ik vind dat je altijd respect moet houden voor het waardig herdenken van menselijk leven. Blijf de mens zien in de ander.)

Er zitten enkele hele goede punten in deze documentaire, maar 80 minuten is simpelweg te veel. Na vijf minuten is het punt duidelijk, na een minuut of twintig is het meeste wel gezegd. Ook al wordt de vertelde ellende steeds erger, de docu zelf wist niet echt de aandacht erbij te houden. Ik denk dat dit in 45 minuten per saldo een beter ding had opgeleverd.

De vorm is op momenten wel briljant. Door de geïnterviewden te laten vertellen over het afluisteren en bespioneren van de Gazanen maar ondertussen de camera hetzelfde te laten doen. Dat geeft een zekere spanning. Los nog van het feit dat de beelden mooi zijn (ik houd van steden bij nacht en kunstlicht) en door ver van het verkeer te zitten ook een zekere sereniteit geeft met wat white noise op de achtergrond en verder vooral stilte. Met nu en dan een vliegtuig of luchtalarm. Al had ik liever die vorm verder doorgevoerd zien worden en alleen maar zulke beelden te laten tonen. Juist ook omdat de statische shots van de interviews minder boeiend zijn.

Ik ga er dan wel vanuit dat hetgeen men zegt te goeder trouw wordt gedaan. Maar uiteindelijk is dat de perceptie van enkele soldaten tegenover tienduizenden anderen. Alleen al bij mij op werk bij hele simpele boodschappen waar geen enkele gevoeligheid ligt zijn er minstens drie interpretaties die men eruit haalt. Het is maar de vraag in hoeverre dat hier speelt, de geïnterviwden zullen ook zeker niet de volledige puzzel kennen.

Verder worden er soms goede vragen gesteld en soms wordt erg sturend gevraagd, zeker om maar naar misdaden door Israeliërs te gaan steeds. Zo is er een soldaat die het woord genocide gebruikt, maar zijn uitleg (doelbewust doden) erbij heeft daar niets mee vandoen. Nee echt niet, het gaat om het doelbewust willen vernietigen van bijvoorbeeld een (deel van) bevolking en dat kan ook zonder doden - het vernietigen van huizen dat men niet kan terugkeren lijkt er al heel wat meer op. De aanval van 7 oktober trouwens ook. Daar mag je als documaker best scherper in zijn. Een tussenweg, misdaden tegen de menselijkheid of schending van oorlogsrecht, zijn ook varianten die mogelijk zijn en veel makkelijker en beter bewijsbaar. Maar ergens vermoed ik dat genocide ook gewoon lekker kort is en beter blijft hangen bij de goegemeente plus dat dat het allerergste is dus ja, je zet vol in. Maar men gaat van een koude kermis thuiskomen als er geen veroordeling daarvoor komt (en die kans acht ik groot gezien de geschiedenis bij dit soort claims).

De flashbacks in zwart-wit vond ik minder sterk en je uit de flow halen. Ook de slotscène werkt niet helemaal en speelt te veel op gevoel terwijl de rest van de toon juist zo klinisch is (precies zoals men denkt over oorlogsvoeren en onschuldige slachtoffers). Ik dacht wel: het zou juist enorm interessant zijn geweest als ze niet die laatste scène hadden getoond, maar bijvoorbeeld dan (en door de docu heen) beelden van een gebombardeerd Dresden, Hamburg, Tokyo of Nagasaki of Hiroshima na de Bom terwijl je de interviews hoort over nevenschade. Dan had je kijker echt aan het denken gezet en laten nadenken in hoevere die situaties (waarbij ook talloze burgers omkwamen) gelijk zijn of juist niet. 3,0*.

Vijf sterren. Ondanks dat deze docu ons vertelt wat we al weten, gaat het hier niet alleen over de details van de genocide die Israël momenteel pleegt op de Palestijnen, maar vooral over hoe een mens zoveel haat kan creëren jegens een bevolkingsgroep dat de mensen die aan de knoppen zitten het zien als een spel, die ze zelfs "grappig" vinden. Of de slachtoffers mannen, vrouwen of kinderen zijn is irrelevant, want 'in Gaza is niemand onschuldig'. Mensen niet meer zien als mensen, maar als "Naza". Dit, samen met beelden die de hypocrisie van Netanyahu laat zien, en een IDF soldaat die beseft dat hij geen haar beter is dan een Nazi, maakt deze film een belangrijk document voor in de geschiedenisboeken, totdat het moment komt dat we durven te zeggen dat we aan de verkeerde kant van deze geschiedenis stonden, zodat onze toekomstige minister president daar weer zijn of haar excuses voor kan aanbieden. En zo herhaalt de geschiedenis zich keer op keer op keer.

One of the most important films of our time.

Vanavond gezien in Eye. Volle zaal, een of twee lege stoelen misschien maar ook mensen op de trap. Een bevreemdende gewaarwording, nog nooit meegemaakt dat er tijdens een film zo weinig geluid uit het publiek kwam. Na de film daarvan nog de overtreffende trap, in plaats van het gebruikelijke gestommel en gemompel een doodse stilte met af en toe een snik, en meerdere mensen die moeite hadden zich goed te houden - en ook ik had daar moeite mee.

Terwijl de documentaire feitelijk niets nieuws brengt. Voor wie het nieuws gevolgd heeft de afgelopen jaren en daar af en toe zijn verstand bij gebruikt heeft worden de al bekende en uit meerdere bronnen bevestigde feiten eigenlijk alleen op een rijtje gezet. Een discussie over of wat er verteld wordt wel klopt is dan ook bij voorbaat zinloos, iemand die dat in twijfel denkt te trekken is ofwel doof en blind ofwel verspreidt bewust verwarring en misinformatie. Ik herhaal nog maar even wat in de aan- en aftiteling ook duidelijk vermeld wordt: wat gepresenteerd wordt is informatie die door meerdere onafhankelijke bronnen bevestigd is en onafhankelijk geverifieerd is onder andere door The Guardian - een van de laatste daadwerkelijk onafhankelijke nieuwsmedia in de wereld.

We kunnen het dus eigenlijk alleen nog hebben over de presentatie van die feiten. En ja, ook voor mij is het toch indrukwekkend, indringender en schokkender dan ik verwacht had om wat ik al wist op deze manier verteld te horen worden. De achtergrond van de ramen in downtown Tel Aviv is daarmee des te indringender, niet alleen vanwege de gelijkenis met de omgeving van Eye, maar ook door het contrast - het contrast van de 60 kilometer afstand tussen de glimmende flatgebouwen waar de bewoners hun dagelijkse sleur volvoeren in alle denkbare luxe en comfort, wellicht aan het chillen na een werkdag op het hoofdkwartier van IDF - en anderzijds de mensen in Gaza die zonder eten of drinken op zoek zijn naar hun familie onder het puin.

Dat vooral is wat ik in de documentaire zie. Niet zozeer of er wel sprake is van genocide - daar kunnen de sofisten onder ons nog jarenlang de juridische meetlat langs leggen. Maar wat er wel heel, heel duidelijk is is dat er van 'zelfverdediging' al heel lang geen enkele sprake meer is. Wat er gebeurt is de zo volledig mogelijke vernietiging van Gaza, zonder dat daar ook maar een schijn van een militaire noodzaak of aanleiding voor is. Dat is wat de documentaire - met onbetwistbare feiten onderbouwd - uitlegt, en de boodschap die het, ja, inderdaad tot one of the most important films of our time maakt.