Soundtrack to a Coup d'Etat (2024)

Vanaf 21 november 2024 in de bioscoop (Imagine Filmdistributie)

In februari 1961 verstoorde een groep activisten onder leiding van jazz-zangeres Abbey Lincoln en dichter Maya Angelou een algemene vergaderinig van de Verenigde Naties. Aan de hand van boekcitaten, audio-opnames en archiefbeelden schets de Belgische beeldkunstenaar Johan Grimonprez de complexe voorgeschiedenis die leidde tot dit protest. Het eerste uur doet vaak denken aan een serie TikTok-video’s met soundbites van politici, diplomaten, intellectuelen en jazzmuzikanten over (het einde van) kolonialisme op het Afrikaanse continent. Pas na een uur maakt Grimonprez de onderlingen verbanden werkelijk duidelijk door zich te richten op de gebeurtenissen in de Democratische Republiek Congo nadat Patrice Lumumba daar (tegen de zin van de voormalige ‘eigenaar’ België) daar tot president werd verkozen. Een uiteindelijk fascinerende geschiedenisles die vooral (maar niet uitsluitend) België herinnert aan koloniaal racisme, maar ook toont hoe belangrijk Afrika is voor de toekomst van de mens en waarom Afrika haar deuren liever opent voor Rusland dan voor ‘het westen’. De titel verwijst ook naar de muziek van o.a. Lous Armstrong en Dizzy Gillespie die allebei direct betrokken werden bij de politieke spelletjes van de VS.

Wat hebben Amerikaanse jazz en het dekolonisatieproces in Congo met elkaar te maken? Uiteindelijk minder dan wat je van deze film zou verwachten: de jazz is weinig meer dan een soundtrack bij deze film over de gebeurtenissen in Congo in 1960, toen die zich onafhankelijk verklaarde, welke film bovenal enorm veel beelden en uitspraken en dus ook (zowel Amerikaanse als Afrikaanse) jazz van rond 1960 bij elkaar gooit in de vorm van een hectische collage die 2½ uur nonstop doorgaat. Evengoed is het beeld dat eruit naar voren komt helder en ondubbelzinnig: het Westen – in het bijzonder de voormalige kolonisator, de Belgische koning met veel macht in de Belgische politiek, en de VS met evenzo een dominante macht in de VN die de ‘vrede’ moesten bewaren in Congo – belichaamden het Absolute Kwaad dat louter bezig was met liegen, manipuleren, chanteren, omkopen, moorden en plegen van staatsgrepen om Congo te kunnen blijven beroven van zijn grondstoffen (niet in de laatste plaats voor het uranium waarmee de VS de atoombommen maakten om op Japan te gooien, zo benadrukt de film) ten koste van de bevolking, die zelfs na de onafhankelijkheid nog in de honderdduizenden werden afgeslacht in opdracht van België en de VS, en ten koste van de democratie, culminerend in verhulde staatsgrepen en de moord op de gekozen leider Lumumba. Daartegenover staan de Sovjet-Unie, Cuba en Malcolm X als Helden die het opnamen voor dekolonisatie van Congo en de rest van Afrika (waartoe die van Congo als hart van Afrika cruciaal was), voor de democratie (dus voor Lumumba als enige rechtmatige president van Congo) en voor de mensenrechten. Gelet op deze simpele boodschap weet ik niet waarom de film 2½ uur moet duren: het voelt alsof het hele archief van beelden, interviews en boeken die zijn verschenen over de Congo overhoop is gehaald om alles eruit te kunnen plukken wat in het straatje van de maker paste.

Want ja, de documentaire voelde voor mij als (Koude Oorlog-)propaganda, zodat ook in dat opzicht de film je terugbrengt naar het jaar 1960. Niet dat ik niet in de gepresenteerde wandaden van de VS en België geloof: volgens mij is er brede consensus dat België mogelijk de wreedste kolonisator van de moderne geschiedenis is geweest en dat ten tijde van de Koude Oorlog de Amerikaanse CIA vuile, heimelijke operaties uitvoerde om de Amerikaanse belangen in de wereld veilig te stellen. Maar dat de Sovjet-Unie en Malcolm X door de documentaire worden bewierookt als de grote voorvechters van de mensenrechten voelt aan als dubieuze al te anti-Westerse propaganda waarbij het gebruik van jazz-muzikanten die door de VS naar de Congo en andere delen van Afrika en Azië om de harten van de mensen te winnen voor de VS nog als vriendelijkere propaganda oogt. Behalve als tijdsbeeld van 1960 overtuigt de film – wellicht niet eens bedoeld – ook op actueel niveau want wat me vooral trof is dat de retoriek (propaganda) en politieke polarisatie met betrekking tot het huidige Gaza-conflict volstrekt identiek lijkt aan die met betrekking tot Congo in 1960: zoals toen radicaal zwart Amerika (zoals Malcolm X die geweld rechtvaardig achtte als verzet tegen de blanke onderdrukking) de strijd van hun broeders in Congo tot de hunne maakte, maken nu moslims wereldwijd de strijd van hun broeders in Gaza tot de hunne en zoals toen de Sovjet-Unie en andere ‘linkse’ politici het even fel opnamen voor de Congolese vrijheidsstrijd vanuit abstractere principes als dekolonisatie en democratie, zo neemt ook huidig links het even fel op voor een ‘free Palestine’ in een ideologische strijd tegen ‘kolonisatie’ (zionisme) en onderdrukking. En ook toen speelde de VN al een hoofdrol: interessant is bv. dat Malcolm X Afrikaanse landen ertoe wilde bewegen de VS officeel in de VN aan te klagen voor rassendiscriminatie in de VS. Op dat moment hadden de VS nog een klein overwicht in de VN (door middel van afpersing en omkoping volgens de documentaire), zodat het zijn zin kregen en de Congo geen vrede en democratie maar louter genocides en oorlogen tegemoet ging, maar doordat steeds meer Afrikaanse landen een VN-zetel kregen was er in de VN al een echt politeke strijd over de Congo en lijkt het erop dat inmiddels het Westen definitief zijn grip in de VN en op de wereld heeft verloren zodat het al jaren VN-resoluties tegen Israël regent en Zuid-Afrika met succes Israël kan aanklagen voor genocide bij het Internationaal Gerechshof van de VN, want het beeld bij niet-Westerse landen en bij politiek links is ongewijzigd waarbij het Westen (bovenal Israël en de VS) het Absolute Kwaad is.

Wie het boek Congo: een geschiedenis uit 2010 van David van Reybrouck niet heeft gelezen, kan deze (veel te lange) documentaire beter overslaan. In een adembenemende montage van found footage vliegen de beelden over de vrijheidsstrijd van de Belgische kolonie Congo je om de oren, en er valt geen touw aan vast te knopen, tenzij je achtergrondkennis hebt.

Deze beeldenstorm is op nogal gekunstelde wijze doorsneden met ultrakorte jazz-fragmenten die vaak alleen vanwege de titel van het nummer een verre connectie hebben met de problematiek. Armstrong en Gillespie werden 'gebruikt' door het Westen, alle andere muzikanten speelden hoogstens indirect een rol.

Jammer dat deze docu getiktokt is. Hierdoor blijft het geheel onrustig en afstandelijk. Zonde, want er zitten hele sterke stukjes tussen en het onderwerp is boeiend. Verder is de insteek niet heel erg neutraal en dat leidt best wel af.

Aan de premisse wordt nauwelijks recht gedaan: het verhaal van de jazzmusici vormt slechts een fractie van deze overdadige docu. Verder geeft hij nogal een eenzijdig beeld van de zaken, met Chroesjtsjov als het schone geweten en het Westen als tiran.

Tijdens de film vond ik dat eigenlijk nog wel grappig. Ik zag het meer als een provocatie om je aan het denken te zetten dan als een bewuste strategie om de waarheid te kleuren. Inmiddels ben ik er niet meer zo zeker van wat de makers beogen. Zijn ze vergeten wat de Russen nog geen vier jaar voor ‘Congo’ in Hongarije hebben gedaan?

Maar goed. Ik wil niet opscheppen maar ik ben re-de-lijk op de hoogte van de geschiedenis van Congo. Die kennis komt vooral uit boeken, dus ik vond het leuk om er nu eens gezichten bij te hebben. De drukke montage en de zenuwachtige jazz maakten het er allemaal niet duidelijker op, maar omdat ik dus wat kennis heb kon ik het allemaal wel plaatsen en dan is het best een boeiende zit. Zolang je je mening maar niet op deze film alleen baseert, is alles goed.

De juxtapositie van jazz en kolonialisme, cultuur en politiek, werkt betoverend dankzij het gebruik van een enorme verscheidenheid aan bronnen en creëert een geweldig tijdsbeeld. De terugkerende citaten van diverse bronnen uit die periode voegen een leuke literaire dimensie toe.

De flitsende montage valt in de maat van de legendarische soundtrack en geeft het oude beeldmateriaal iets fris en moderns wat de parallellen met het heden helpt te benadrukken.

De stijl houdt een beetje het midden tussen Ken Burns, de archivaris, en Adam Curtis, de psychoanaloog, en bevalt me uitstekend.

Aldus een voortreffelijke documentaire van Grimonprez, waarvan ik al eerder het interessante maar toch minder gepolijste Shadow World zag.

Volstrekt geniale collage met jazz als bindmiddel én facilitator van een geopolitieke machtsstrijd in Congo, maar eigenlijk heel Afrika.

Dat de Belgen daar een gigantische pleuriszooi veroorzaakt hadden is bekend maar de manier waarop Eisenhower, Chroetsjov en alle usual suspects er om heen draaiden in hun eigen invloedssfeer is heel bijzonder te zien en.eigenlijk van alle tijden. Ook nu.

Beestachtige Belgen.

Als Max Roach begint te drummen krijg je vanzelf kippenvel. Daar zijn in principe geen shockerende beelden bij nodig. Toch worden ze in hoog tempo opgediend, als ware een griezelig gepolijste TikTok-collage vol zwartwitte ellende van weleer. Het ritme is dusdanig hoog dat zelfs Duke Ellington er niet tegenop kan dirigeren. Toch zijn hij en andere jazzlegendes degenen die hier de moordende soundtrack verzorgen. Geheel terecht. Niet alleen om het tijdsbeeld te accentueren, maar ook vanwege de omstandigheid dat ze destijds onder valse voorwendselen werden ingezet in Congo. Zogenaamd om er een optreden te verzorgen.

Wie tegenwoordig het nieuws aanschouwt moet met lede ogen aanzien dat de huidige internationale beleidsmakers bijwijlen iets meer openlijk, maar zeker niet minder bloederig zijn. Menigeen zal van de verderfelijke toestanden destijds in het Afrikaanse land afweten. Maar anderen zouden zich even kunnen inlezen alvorens te beginnen aan dit Polygoonjournaal op steroïden. Want het is niet gelijk knip en klaar. Je zou ook kunnen stellen dat een en ander wordt belicht vanuit een bepaalde invalshoek. Om hier de Russen als 'good guys' te omschrijven gaat wellicht ook wat ver. Feit is dat de Amerikanen en - met name - Belgen zich als beesten hebben gedragen; het ware wilde Westen.

De soms surrealistische beelden worden gladgestreken en verfraaid als zijnde platenhoezen van het beroemde Blue Note label, inclusief dezelfde lettertypes en kleuren. Het maakt het verhaal er echter niet altijd helderder door. Ook het telkens veranderen van audio (Engels, Frans en Nederlands) leidt af. En terwijl Louis Armstrong trompettert als nooit tevoren, worden we als kijker heen en weer geschoten tussen Malcolm X en Eisenhower via Chroesjtsjov en Lumumba. Satchmo legt nog even uit dat hij ook letterlijk een instrument was, van de CIA welteverstaan. En dit geheel zonder eigen medeweten. Nee, smerige politieke spelletjes zijn van alle tijden.

****

Met dank aan Remain In Light voor het recensie-exemplaar.

Ik zag wel wat op tegen de speelduur, maar deze film is verrassend goed te verteren nog. Het is echt indrukwekkend hoe allerlei verschillende bronnen samen worden gebracht om tot een verrassend gelikt geheel te komen dat zelfs mijn interesse genoeg prikkelde om zelf nog het een en ander op te zoeken voor meer context.

Want die context ontbreekt gezien de complexiteit van de Koude Oorlog soms onvermijdelijk. De focus ligt hier echt op het vanzelfsprekend niet altijd even zuivere geopolitieke schaakspel rondom de dekolonisatie van Congo, en de rol die het daarbij kon spelen bij de vereniging van de gekoloniseerde landen.

Hoewel ik de docu dus niet per se geheel objectief zou noemen (en zou dat de film ook beter maken?) is er wel voortdurend sprake van uitvoerige bronvermelding. Dat wekte zelfs een beetje irritatie bij me op, want er is altijd veel tegelijkertijd te zien, horen of lezen dat je vaak geneigd bent de pauzeknop in te drukken.

Maar goed, de beelden zijn stuk voor stuk waanzinnig boeiend. Dit is ook een stukje Koude Oorlog-geschiedenis waar ik niet bijster van wist. Het gebruik van archiefmateriaal is gewoon heel goed gedaan hier. Die interviews met de huurlingen gaven me echt een beetje de rillingen.