Occupied City (2023)

Gemengde gevoelens.

Tijdens het eerste halfuur dacht ik mijn favoriete film van het jaar te hebben gevonden. Uiteraard speelt daarbij mee dat ik tien jaar in Amsterdam heb gewoond, waarvan de laatste twee samenvielen met de coronapandemie. Maar zelfs zonder die ervaring weet McQueens aanpak indruk te maken: geen pratende hoofden, geen archiefbeelden, geen bloemrijke vertelling, maar gewoon heerlijk eenvoudige beelden van Amsterdam tijdens de pandemie terwijl Carice van Houten op uiterst neutrale toon vertelt over de gruwelen die hier in de periode 1940-1945 hier hebben plaatsgevonden.

Maar op den duur begint allemaal wat te vervelen. Weer een nieuwe locatie, weer een nieuw verhaal. Er zit niet echt een ontwikkeling in en de enige keer dat er van de vorm wordt afgeweken voelt dat als een onnodige stijlbreuk. Zo nu en dan matchen de beelden mooi met het WO2-verhaal, maar andere keren doen ze dat niet of nauwelijks. Daarbij breekt vooral het gebrek aan structuur op. We reizen kriskras door Amsterdam, zonder duidelijke reden waarom we nu dit verhaal te horen krijgen.

Misschien hadden deze verhalen gewoon chronologisch moeten worden verteld ? Ik wist bijvoorbeeld niet dat in mei 1940 veel Joden zelfmoord pleegden uit angst voor wat de Duitse bezetting met zich mee zou brengen. Enkele van die verhalen worden aan het begin verteld en vervolgens krijgen we er twee uur later weer een hoop, inclusief de informatie dat ziekenhuizen volop mensen moesten helpen waarbij de zelfmoordpoging mislukt was. Had die verhalen dan gewoon bij elkaar geveegd voor een stevig openingssegment.

Het viel me ook pas na een heel lange tijd op dat er een chronologie zat in de beelden, want bij een groot deel ervan is nauwelijks merkbaar dat ze zijn gefilmd tijdens de pandemie. Uiteraard gingen we destijds van lockdown naar lockdown, met daartussen soms maandenlang vrij normale periodes, maar focus dan gewoon op de ongebruikelijke beelden. Zijn het niet de lege straten, dan wel de anderhalve meter afstand die mensen overal moesten aanhouden of het schoonmaken van winkelwagentjes alvorens boodschappen te gaan doen. Mensen die gezellig samen in een park hangen zeggen niets over die periode.

Tegen het einde is er moment waarop het centraal station wordt getoond als aankomstplek voor Oekraïense oorlogsvluchtelingen, wat goed contrasteert met hoe vanaf deze plek destijds vooral mensen werden afgevoerd die niet zouden terugkeren. En het past redelijk qua tijdsbeeld, omdat de Russische invasie van Oekraïne min of meer begon toen de pandemie hier zo goed als voorbij was. Maar daarna gaat de film nog een tijdje door, met onder meer een klimaatprotestmars die wordt gekoppeld aan een demonstratie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar protestacties in Amsterdam vinden constant plaats; daar is weinig bijzonders aan. Hedendaagse protesten zijn ook niet te vergelijken met die van destijds, toen deelname mogelijk je dood kon betekenen.

Waarom dit vierenhalf uur moest duren is me een raadsel. Met twee à tweeënhalf uur was echt wel prima geweest. Had de langere versie dan maar bewaard voor de dvd-uitgave of een miniserie. Na een tijdje begon ik me zelfs af te vragen of dit eigenlijk wel een bioscoopfilm had moeten zijn. Is dit niet meer iets voor in een museum over de oorlog? Daarin heb je vaak documentaires waarbij je op elk moment kunt binnenwandelen en kunt kijken zolang je het interessant vindt, zonder dat het uitmaakt of je het begin of het einde ziet. Dat Steve McQueen een cineast pur sang is, hoeft niet te betekenen dat alles wat-ie maakt per definitie cinema is...

Meer dan vier uur lang leest Carice van Houten voor uit ‘Atlas van een Bezette Stad – Amsterdam 1940-1945’ van Bianca Stigter. Het betreft beknopte biografieën die verbonden zijn aan een adres in onze hoofdstad. Steve McQueen filmde locaties met een statische camera tijdens de Coronacrisis. Beeld en geluid spreken elkaar zo vaak tegen, waardoor ze elkaar in de weg zitten. Geen idee wat McQueen dacht toe te kunnen voegen aan het boek, dat voor mensen met een bovengemiddelde kennis van de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog weinig meer te bieden heeft dan gedetailleerde bevestiging van datgene wat ze toch al wisten.