Buñuel en el Laberinto de las Tortugas (2018)

Zware tegenvaller. Een documentaire/film over een documentaire klonk al niet veelbelovend maar ik had m’n hoop gevestigd op een boeiende ontstaansgeschiedenis van Bunuels documentaire Las Hurdas: Terra sin pan en/of op spannende surrealistische beelden maar helaas is er niets van dat alles. De animatie van de film vind ik ook helemaal niet mooi en het ergerlijke is vooral dat het de hele essentie van Bunuels werk onderuit haalt. Wat ik immers begrijp uit de film zelf is dat Bunuel de wereld eerst had geschokeerd met surrealistische films (die hij met Dalí had gemaakt met wie hij daarna vijanden werd) en met deze documentaire de wereld wilde shockeren met realisme waarvoor hij de werkelijkheid wel in scene moest zetten en dramatiseren met de focus op armoede, ziekte, de dood en heel veel dierenmishandeling. De impact van de wreedheden die Bunuel begaat om de kijker te schockeren werkt natuurlijk alleen maar als ze echt zijn dus in de flitsen van de echte documentaire die in de film zijn opgenomen: de hele animatie verder daarom heen schokt precies omdat het animatie is helemaal niet. De film wil echter ook niet shockeren maar het verhaal omtrent Bunuels documentaire vertellen – hoe Bunuel aan het geld kwam voor de documentaire, waar ze sliepen tijdens de documentaire, etc – maar dat interesseert volgens mij hooguit de hardcore Bunuel-fan. Ik kende de man niet eens, laat staan dat ik een fan ben dus deze film heeft mij niets gebracht, anders dan dat ik Bunuels eigen documentaire ben gaan kijken op youtube na de film.

PS. Nu ik op youtube het werk van Bunuel bekijk moet ik zeggen dat de surrealistische films van Bunuel artistiek veel interessanter zijn (en me wat aan het absurdisme van Monty Python maar vanwege de dominante soundtrack misschien nog het meest aan het experimentele werk van Pink Floyd doet denken). Las Hurdas is bovenal een socialistische en antifascistische film: het is een bewuste parodie op de antropologische documentaires over Afrika om ons bewust te maken dat ook in ons eigen Spanje er mensen leven in uiterst primitieve, armoedige en feodale omstandigheden waartoe het socialisme en niet het fascisme de oplossing geeft. Het conflict met Dalí zou ook vooral politiek zijn: Bunuel wilde al radicaal-linkse kritiek leveren in de surrealistische films terwijl Dalí de fascisten juist steunde en slechts het katholicisme belachelijk wilde maken.

Wat een tegenvaller deze film. De animatie is vrij basic, en het verhaaltje heeft maar weinig om het lijf.

We komen er achter dat de "grote cineast" Luis Buñuel, een grote Lul-de-Behanger was die een flink eind van het paadje af was, door als een aasgier bittere armoede te exploiteren, en daar nog een schepje bovenop deed, alsof het nog niet erg genoeg was. En er bovendien niet voor terugdeinsde dieren te martelen puur voor effectbejag.

Het fascineert me hoe documentaire (als genre, stroming of stijl) vervlochten is met een geschiedenis van exploitatiepraktijken. Zoals Robert J. Flaherty met 'Nanook of the North' (1922) een etnografisch document maakte over de inuit-gemeenschap rond de poolcirkel, maar er niet voor terugdeinsde om het exotische uit te vergroten en hun band met de moderniteit buiten beschouwing te laten. Of door zelfs elementen erbij te verzinnen die beter binnen het frame van 'de nobele wilde' pasten. In één van de meest indringende scènes gaat titelfiguur Nanook een doodstrijd aan met een walrus, met speer en al werpt de heroïsche Eskimo zich op het roofdier. Of het komische intermezzo waarin Nanook op een westerse handelspost komt en verbaasd is over het technologische vernuft van een grammofoonspeler. Ingeblikte mensenstemmen!? Hij pakt een grammofoonplaat, inspecteert het vreemde object en zet er zijn kaken in. Ik moest zelf schaterlachen bij dit stukje antieke slapstick. Er is echter niks van waar, want Nanook en zijn clan hadden allang vuurwapens en waren bekend met grammofoonspelers. De grens tussen fictie en non-fictie is soms flinterdun.

In de biografische animatiefilm 'Buñuel en el Laberinto de las Tortugas' (2018) wordt het moeizame productieproces gevolgd rond de documentairefilm 'Las Hurdes, tierra sin pan' (1933). De surrealistische grootmeester Luis Buñuel cementeerde met (voor die tijd) controversiële films als 'Un chien Andalou' (1929) en 'L'Âge d'or' (1930) zijn status als notoire oproerkraaier. Je hield van hem of haatte hem, maar in zijn films sneed hij taboes aan rond kerkelijke moraal, kleinburgerlijkheid en vrouwelijke seksualiteit. De film begint wanneer een jonge Buñuel worstelt met welke richting hij z'n kunstenaarschap wil geven na vorige successen. Zijn voornaamste drijfveer is dat hij in ieder geval níet meer in één adem genoemd worden met kunstenaar Salvador Dali. Tegelijkertijd draagt Buñuel de financiële gevolgen van censuur en de verstoorde relatie met z'n vermogende moeder, die niet meer wenst bij te dragen aan affreuze heiligschennis. Maar soms is het leven zelf surrealistisch en wanneer Luis en zijn jeugdvriend Ramón Acín, allebei lichtelijk beschonken door een dronk op hun mannenvriendschap, terloops een loterijkaartje aanschaffen, hebben ze per ongeluk een winnend lot in handen. De financiering voor Buñuel's nieuwe productie is plotseling rond.

'Buñuel en el Laberinto de las Tortugas' (2018) is zonder meer een grappige film over twee vrienden die niet met elkaar, maar zeker ook niet zonder elkaar kunnen. Over het onmogelijke project waarin Ramón als financier met lede ogen aanziet hoe Luis als regisseur verstikt raakt in zijn eigen megalomane ambities. Het begint al wanneer een kwart van het budget opgaat aan een opzichtige automobiel, en dat in een tijd waarin het leuke hebbedingetje nog niet veel werd gezien in het straatbeeld. Of de bizarre, impulsieve nukken waarmee Luis een schild van provocaties opwerpt en niet in aanraking hoeft te komen met zijn eigen gevoelens. Deze gekkigheid maakt het op een bepaalde manier een luchtige en een amusante biopic, zeker ook voor kijkers die onbekend zijn met het surrealisme. Achter deze luchtige bromance steekt echter een grimmigere film over documentaire maken toen het genre nog geen vastomlijnde (ethische) conventies kende.

Net als bij Robert J. Flaherty wringt bij Luis Buñuel namelijk de dualiteit tussen de cineast als wonderenmaker en zijn intenties om hoegenaamd namens de mensen te spreken die hij portretteert. Is het Buñuel werkelijk te doen om de levensstandaard in 'Las Hurdes' te verbeteren, of is zijn surrealistische spielerei een doel op zich? De mensen blijken vooral decorstukken in z'n mooie sfeershots en de regusseur schroomt niet om steeds verder de grenzen van het betamelijke op te trekken. Het gave is dat de sobere, basale animatiestijl niet alleen Bunuel's droombeelden nabootst, maar ook het eigen filter wat hij over de inwoners van deze hongerstreek legt. Het menselijk lijden in 'Las Hurdes' wordt overschaduwd door andere dingen. Opwindende autoritjes over bergwegen. Het overweldigende natuurschoon en de feeërieke dorpsomgevingen. En natuurlijk het spektakel van honger en dood.

Wat 'Buñuel en el Laberinto de las Tortugas' (2018) ook heel treffend doet - en daarin zie ik een parallel met de magnifieke animatiedocu 'Waltz with Bashir' (2008) - is dat de combinatie van echte beelden met animatie een sterk emotioneel effect sorteert. Door de animatie heen zijn namelijk archiefbeelden gemonteerd uit 'Las Hurdes, tierra sin pan' (1933), waar niet meer weg te kijken valt voor de blikken van doorgroefde, hongerige en zieke mensengezichten. Wij weten als kijker inmiddels dat het niet genoeg is voor de duivelsregisseur. Dat hij situaties ensceneert waar wrede megalomanie de boventoon voert, boven het vertellen van hun verhaal. Tot het punt waarop zijn werkelijke provocaties (ook voor mij als kijker) grensoverschrijdend worden en bij het laatste archiefbeeld keek ik geschokt weg van zijn redeloze gemeenheid.

Voor mij is er niks zo saai als de statische biopic die de menselijke imperfecties afvlakt en 'slechts' een mooi verhaal vertelt over een underdog en zijn of haar wordingsgeschiedenis. 'Buñuel en el Laberinto de las Tortugas' (2018) doet recht aan de man en zijn mythe, maar plaatst ook een kritische noot bij de morele implicaties van diens werkwijze. Een man van zijn tijd geportretteerd door een meer eigentijdse lens. In een gelaagde vertelvorm waar fictie en non-fictie elkaar versterken. Uiteindelijk zonder moralistisch of prekerig te worden. Het hart is de bitterzoete mannenvriendschap tussen Ramón Acín en Luis Buñuel. Op het enige punt in de film dat Buñuel huilt, snotterde ik met hem mee.

(En dan is er het kinderlijke enthousiasme toen ik op de aftiteling zocht naar de naam van een goede vriendin, die hieraan werkte voor een Nederlandse animatiestudio. Zomaar op een bioscoopscherm en bij een tekenfilmproductie waar ik zelfs nog een traantje bij wegpinkte. Marjon Haasnoot kent me goed genoeg om te weten dat ik haar productie met liefde had neergesabeld; het was niet nodig.)