Ni Juge, Ni Soumise (2017)

De even strenge als charismatische onderzoeksrechter Anne Gruwez is, met haar deux chaveaux en haar uiterst directe manier van communiceren met de beklaagden die ze op haar kantoor spreekt, een bijzondere verschijning. Ze leest haar bezoekers flink de les, desnoods ook de advocaten, en dreigt één van de beklaagden - ondanks het feit dat de vingertoppen aan haar rechterhand ontbreken - een jongeman desnoods met geweld DNA te ontnemen. Deze documentaire volgt Gruwez tijdens haar werk en het resultaat is ontegenzeggelijk uiterst verrassend en zeer gevarieerd. Er zijn regelmatig scènes waarvan je je afvraagt hoe de regisseurs toestemming hebben gekregen om het te gebruiken (een onaangename scène op een begraafplaats is niet voor mensen met een zwakke maag). Gruwez is zeker een fascinerende persoonlijkheid, maar deze documentaire beperkt zich tot een registratie van ontmoetingen en doet geen pogingen meer inzicht te geven in de mens achter deze zeer zakelijk opererende rechter. Het is nooit vervelend, maar de oppervlakkige benadering is spijtig.

Het mallotige beeld van onderzoeksrechter Anne Gruwez in het oude, lelijke eendje (de Citroën 2CV) en de al even mallotige muziek waarmee de film begint en eindigt doet een soort Mr. Bean-film verwachten en de film lijkt ook de spot te willen drijven met de Belgische rechtsstaat: we volgen onderzoeksrechter Gruwez (die beslist of opgepakte verdachten in voorlopige hechtenis moeten en die het onderzoek in cold cases leidt) in een uiterst rommelige werkkamer terwijl zij verdachten op bizarre wijze verhoort waarbij ze warrige verhalen afsteekt en geen serieuze antwoorden op vragen van de verdachten geeft. De rechtsstaat lijkt op alle fronten met voeten te worden getreden: niet alleen lijkt er geen structuur te zijn, Gruwez tooit zich ook met een zweem van machtsmisbruik, ze bedreigt en beledigt verdachten en lijkt te oordelen op basis van louter willekeur of onderbuikgevoelens (hetgeen ze in een interview ook toegeeft: volgens haar moet ze als onderzoeksrechter niet oordelen over de feiten maar over de mens hetgeen vooral een kwestie van intuïtie is). De aanwezige advocaten van de verdachten doen niets om hun cliënten te verdedigen. In de tijd van Dutroux hoorde je dat de Belgische rechtsstaat niet functioneert en deze documentaire lijkt te laten zien dat België qua justitie nog steeds een bananenrepubliek is. Ik kan me niet voorstellen dat het in Nederland ook zo’n zootje is qua het rechtssysteem (en documentaires over het Nederlandse rechtssysteem tonen ook niet die chaos en willekeur). Het kan natuurlijk zijn dat de rommelige indruk ook bewust wordt gewekt door de filmmakers en dat er meer structuur en recht is dan wat we te zien krijgen.

Fascinerend is het allemaal wel. Sowieso is een rechtsproces interessant om te volgen en zo’n Belgisch zootje helemaal. De film moet het daarbij vooral hebben van de vermakelijke gesprekken die vol (galgen)humor en bizarre wendingen zitten, waarbij ook de verdachten zich laten gelden qua snedigheden. De verdachten zijn allemaal allochtoon (en islamitisch) en extra grappig is hoe Gruwez hen hard en zonder politiek correcte handschoentjes aanpakt. Maar uiteindelijk blijft ze toch de mens in de verdachte zien en gaandeweg groeit je vertrouwen in deze excentrieke rechter. Wel jammer dat de grote zaak van de film – de cold case-zaak van de onopgeloste moord op twee prostituees in 1990 – niet wordt opgelost door middel van het hernieuwde DNA-onderzoek.

Boeiend om zo'n onderzoeksrechter in zijn (of haar) dagelijkse werkzaamheden bezig te zien.
Ik neem wel aan dat mevrouw Anne Gruwez nu wel niet een voorbeeld is voor de gemiddelde of doorsnee onderzoeksrechter, daarvoor komen er al te veel speelse tot hilarische scènes voor ; ook niet zonder ernst en scherpte, natuurlijk, en als er ooit een verrassende, superrauwe scène in een film werd vertoond is het toch wel deze van de lijkopgraving . Verwonderlijk toch hoeveel mensen hierbij toch (quasi) onberoerd blijven en er zelfs nog een cynisch woord bij voor over hebben.
Interessant over gans de lijn, mede zeker door de bijzondere, doorwinterde en veelzijdige aanpak van Anne Gruwez (dacht verdorie eerst dat ze Yolande Moreaux in die rol had gestopt)

Nou, even wat tegenwicht dan maar, want vond de dame in kwestie tamelijk irritant en of ze nu echt goed is in haar werk dat wordt ook niet duidelijk. Charismatisch was niet direct een beschrijving die bij mij naar boven kwam, misschien eerder onorthodox. Bij vrijwel elk voorgeschoteld probleem heb je als kijker te weinig informatie en het nut van het heropenen van die cold-case zag ik niet in. Ni juge, ni soumise is een docu waarin geen extra uitleg gegeven wordt, de camera mag gewoon bij het dagelijks werk zijn, soms pakt dat goed uit maar hier had ik toch wel graag van Gruwez gehoord wat ze zelf nu van haar werk vindt. En oja, die man die liever geen DNA wilde afgeven had toch gewoon gelijk, of ben ik nu gek?