Bitter Lake (2015)

Adam Curtis is voor mij één van de meest interessante documentairemakers om de ingewikkelde onderwerpen die hij relatief toegankelijk weet te verpakken in sterke documentaires. Hij plaatst de moderne media in een historisch perspectief en dwingt daarmee tot een kritische kijkhouding naar hoe nieuwsvoorziening gekleurd is door factoren als heersende beeldvorming en verborgen ideologiëen. Zijn vorige werkenThe Century of the Self en The Power of Nightmares: The Rise of the Politics of Fear zijn absoluut de moeite waard voor iedereen die enigszins grip wil krijgen op het moeras waarin de westerse wereld zich bevindt tussen de schadelijke gevolgen van het alledaagse kapitalisme en de negatieve invloed daarvan op internationale betrekkingen.

Bitter Lake is in bepaalde opzichten vintage Adam Curtis. Het schetst een historisch perspectief van de Westerse inmenging in Afghanistan en hoe elke poging tot Westers vooruitgangsdenken (communisme én kapitalisme) volstrekt nadelig is gebleken voor het land. Eigenlijk leiden die grote ideologiëen alleen tot een situatie waarin het land steeds verder in de vernieling werd gestort en daarmee toont het een failliet van systemen die opgelegd worden aan een land als Afghanistan. Daarnaast speelt de Westerse handelspartner Saoedi-Arabië een kwalijke rol in zowel zijn verspreiding van Islamitisch fundamentalisme (het Wahabisme) én de eigen economische belangen die het in de regio heeft. Wat ik zelf vooral uit deze documentaire lees is dat de zogenaamde strijd der beschavingen een politiek machtsmiddel is om bepaalde economische belangen te verbergen achter een narratief van goed en kwaad dat over en weer in stand wordt gehouden. Een narratief dat met de opkomst van IS weer een nieuwe episode erbij krijgt. Belangrijk en urgent materiaal, maar toch wil het niet zo scherp worden als de twee eerder genoemde meesterwerken.

Het grootste probleem is dat Adam Curtis gekozen heeft voor een suggestieve intellectuele montage waarbij de kijker zelf associaties moet leggen en grotere verbanden moet zien. Het werk zit vol met absurde sprongetjes in de tijd waarin dingen getoond worden die niet helemaal lijken te matchen met het verhaal dat verteld wordt. Zo komen er steeds beelden voorbij die je zelf in een bepaalde context moet zetten in plaats van dat het een chronologisch verloop of een argumentatieve logica suggereert. Zo zitten er continu ironische terzijdes doorheen gemonteerd als Afghanen die Amerikaanse feesten vieren of Amerikaanse soldaten die hun weg proberen te vinden in Afghanistan. Ergens zit er zelfs een ludiek fragment tussen van een GI die met een klein vogeltje speelt. Qua vorm een begrijpelijke keuze, want zo zet het de kijker aan om actief bezig te blijven met het materiaal en niet alles als zoete koek te slikken. Maar het heeft als negatief bijeffect dat de grote lijn van de complexe materie verloren lijkt te gaan in onnodig erbij gehaalde randzaken.Ontzettend leuk dat het onverwachte wendingen neemt, maar het leidt allemaal enorm af van een ingewikkeld en complex verhaal dat al vol haken en ogen zit. Liever meer aandacht voor de grote lijnen dan deze postmoderne potpourri van kleine verhaaltjes die een groter verhaal zouden moeten vertellen.

En toch vind ik dat aspect, dat associatieve, juist zo aantrekkelijk aan deze docu, de sfeer die de montage met zich meebrengt (zeker in combinatie met de al eerder geroemde muziek) weegt voor mij duidelijk op tegen de soms wat ergerniswekkende chaos waarmee de beelden worden gebracht. Helaas lijkt Curtis deze methodiek wel compleet los te laten in het uitleggerige en meer pamfletterige laatste half uur, dat was dan weer een beetje jammer.

Eerste werk wat ik van deze beste man zie en het smaakt duidelijk naar meer.