Mariken van Nieumeghen (1974)

Naar het beroemde Middeleeuwse verhaal. Moeilijk te volgen, maar zo herinner ik het me destijds ook nog van de middelbare school. Zal wel gaan over de slechtheid van de mens en de wraak van God. Maar er is altijd wel weer vergeving.

De plaatjes van het middeleeuwse leven zijn in ieder geval wel mooi gefilmd.

Die Waerachtige ende Seer Wonderlycke Historie van Mariken van Nieumeghen Die Meer dan Seven Jaren met den Duvel Woonde ende Verkeerde

Mariken is een boerenmeisje uit Nijmegen. Op een dag ontmoet ze een acteur genaamd Moenen en gaat met hem mee op reis naar Den Bosch en Antwerpen. Als Moenen echter beschuldigt wordt de pest naar Antwerpen gebracht te hebben blijft Mariken niet ongeschonden.

Bij Paul Verhoeven's Flesh and Blood werd destijds geklaagd over de "beestachtige verkrachtingsscènes", die mensen hebben deze film van Jos Stelling duidelijk niet gezien. Stelling schetst een rauw beeld van de middeleeuwen met smerige horigen die elkaar voor een stuiver doodsteken, een overal aanwezige pest met overal met puisten bezaaide lijken en verkrachtingen, orgies en losbandige feesten in de kroeg. Dat Stelling ook een aantal erotische films heeft geregisseerd verbaast me eigenlijk niets, want Mariken van Nieumeghen is ondanks de literaire basis eigenlijk een pure exploitation-film.

Wat me tegenviel was dat Nijmegen maar een kleine rol speelde in het verhaal en we niet eens bekende gebouwen uit de stad te zien krijgen. Het overgrote deel van de film speelt zich af in een kroeg in Antwerpen. Er zijn zoveel kastelen en oude gebouwen in Nederland en België, eigenlijk zonde om dan zo eenzijdig in locatie te blijven. Het lag ook gewoon aan het verhaal natuurlijk, want dat speelde zich gewoon op weinig locaties af. De vertelvorm in een 'terugblik op het sterfbed' was goed gevonden, alleen zijn er uiteindelijk te grote sprongen in het verhaal en gebeurde er voor mij gewoon te weinig.

Overigens gaat het historische boek heel anders. Moenen is daar geen man, maar de duivel zelf en Mariken's oom weet haar te redden waarna Mariken naar een Klooster in Maastricht gaat en haar zonden worden vergeven. Ik snap wel dat Stelling niet voor deze sprookjesachtige en moralistische opzet heeft gekozen, maar een meer realistische invalshoek.

Het camerawerk was wel erg sfeervol (ook goed rekening gehouden met het 4:3-aspect ratio) en duidelijk ook door historische schilderkunst geïnspireerd. De film voelde overigens ook aan als een tot leven gewerkt schilderij van Jheronimus Bosch, met name het gebruik van schaduw in de nachtscènes was goed gedaan.

Al met al een prima Historische film van Nederlandse bodem. Qua toon zowat het tegenovergestelde van De Leeuw van Vlaanderen en toch ook heel anders als De Vliegende Hollander (maar wel net zo toneelachtig). Camerawerk was goed verzorgd, acteerwerk van de totaal onbekende acteurs redelijk en de rauwe middeleeuwse setting erg gedurfd voor de jaren '70. Echter heeft de film teveel gebreken om echt te overtuigen. Ben wel benieuwt naar Elckerlyc van Stelling.

Nederlandse films in de hoofdcompetitie van Cannes. Het komt zelden voor. Minder vaak dan heel veel landen met een vergelijkbare of zelfs kleinere filmproductie ooit. Toen in 2013 Borgman van Van Warmerdam geselecteerd was was dat de eerste keer sinds 1975. En die film uit 1975 was een film van een autodidact die in het een heleboel weekenden vrijwel zonder budget een film had gemaakt. Die autodidact was Jos Stelling en de film was deze film.

Stelling was niet de eerste die zich aan een verfilming van Mariken van Nieumeghen waagde en hij zou ook niet de laatste zijn. Er was al een TV-spel en later is er nog een kinderboek-versie verfilmd. ( Mariken ). Stelling liep vast in zijn pogingen om een film van zijn materiaal te maken. Jan Bosdriesz was degene die de montage deed. Het van origine stichtelijke verhaal dat in 1515 voor zover bekend voor het eerst was verschenen en alle uithoeken van Europa bereikte ging vooral over dat zelfs de grootste zondaars vergeving konden krijgen maar dankte zijn succes wellicht aan het omschrijven van de zonde.

Mede door hoe de film gemaakt is ontbreekt een traditionele verhaallijn met een duidelijke spanningsboog en is de film vooral gebouwd op de enscenering van een liederlijke nachtmerrie in de middeleeuwen. Stelling heeft flink naar Europese schilderkunst gekeken (vooral Breughel) en veel naar Italiaanse cinema (onder meer invloeden van Pasolini en Leone zijn zichtbaar) gekeken, Het is wellicht ook niet voor niks dat ook in de Italiaanse cinema er veel films waren in deze tijd die meer met enscenering en sfeer bezig waren dan met een plotgerichte samenhang. Bij vlagen zit Mariken van Nieumeghen haast tegen het geniale aan, maar de film is ook niet erg constant van niveau. Maar het is op een fijne manier, durf ik het te zeggen, onnederlands. Meer poëzie dan proza. Meer smerig dan netjes. Instabiel maar regelmatig prachtig. Vaak ruw. Vaak flink theatraal ook.