Bitka na Neretvi (1969)

In Spanje ...

Prima film trouwens, alleen is het verhaal wat ondergeschikt aan het spektakel. Maar dat is niet zo heel bezwaarlijk; de cast is erg sterk en de veldslagen zijn ongekend groots van opzet.

Dikke 3,5*

Historisch interessant.

Misschien meer door de filmgeschiedenis dan door het onderwerp, want, verreweg de 'duurste' film uit het voormalige oostblok - voor zover dat hard te maken is. Maar als je naar de film kijkt is er niet zoveel aanleiding om daar echt aan te twijfelen. Kosten noch moeite zijn gespaard. Zoveel kanonnen, bruggen, tanks en ander lomp materiaal als er in de rivier verdwijnen. Met als enige special effect wel of niet brandend.

Ook een behoorlijk stel bekende acteurs. Curt Jurgens bijvoorbeeld, die een mooie generaal neerzet. Het gemak waarmee hij de bijbehorende autoriteit uitstraalt, en vervolgens 'ach ja, mein Tee' tot de orde van de dag overgaat. Even in een halve zin de orders geven - die toch iedereen al verondersteld wordt te kennen - en dan een peukje roken. Tsja, das war einmal.

En Yul Brynner. De held, vanzelfsprekend. Zo geloofwaardig als een propagandacampagne. Een onwaarschijnlijke held, met zoveel diepte van karakter als een stuk bordkarton. Maar toch ook de held die boven elke twijfel verheven is, geen ruimte voor kritiek laat.

Het verhaal is daarbij eigenlijk haast ondergeschikt. En net als het voorbeeld - want dat kan niet anders dan The Longest Day geweest zijn - wordt het zowel uitleggerig verteld, als verliest het zich in details met de aanname dat de kijker toch allang alle ins en outs kent. Voor degenen die in het Oostblok geleefd hebben, en nog in veel sterkere mate de Joegoslaven is dat ongetwijfeld een terechte aanname. Want de propagandamachines zijn altijd erg blij met zo'n verhaal van helden en heldendaden. De ellende en het bloed vergeten we liever. Toch is voor de minder goed ingelezen kijker - zoals de meeste Westeuropeanen denk ik, en ik in ieder geval zelf ook - het verhaal wat minder vanzelfsprekend, en nodigt het vooral om tijdens de best lange speelduur af en toe de Wikipedia na te lezen. Niet dat daar heel veel op staat.

Historisch interessant, daar begon ik mee. Hoewel dat nu toch wel de voorgrond neemt, toch, op zich is de film zelf ook nog net wel indrukwekkend genoeg om zonder dat de aandacht vast te houden. En wat ik altijd een groot pluspunt vind, in dit ingewikkelde conflict spreekt toch iedereen zijn eigen taal. Dat maakt het toch weer een heel stuk echter. De geschiedenis van de onrustige regio krijgt er echter nauwelijks meer diepte door, wie hoopt hier een handvat te vinden in het begrijpen van de regio en de ontwikkelinge voor en na deze gebeurtenissen komt zonder verder begrip thuis. Want de film laat wel een vrij neutraal en onverhuld rauw beeld van de oorlog zien, maar geeft geen inzicht in de achtergrond. Daarmee is toch in politiek opzicht een erg behoudend, voorzichtig pad gekozen.

Een conflictvermijdende oorlogsfilm, daarmee.

De specialist mag hier niet meer meedoen, maar een beetje gelijk heeft hij wel. Het is een lange zit en als kijker heb je geen idee waar en waarom precies wordt gevochten. Oorlogsfilms waren populair in die dagen: 'De langste dag', 'Een brug te ver', maar daarvan begreep je nog hoe de strijd gevoerd werd en ging het om de bevrijding van (ook) ons land. Maar aan deze reeks gevechten (duurde twee maanden) is geen touw vast te knopen.

Het is ook een moeizaam gedoe met deze film. Er is zoveel in geknipt dat er een half dozijn versies in omloop zijn, die ook nog eens in verschillende talen zijn gedubt. Vindt daar maar eens ondertitels voor. Ik beschikte over de Spaanse DVD van 145 minuten, zonder echter de originele audioband waarin iedereen zijn eigen taal spreekt. Alles in het Spaans is dan geen optie, maar alles in het Duits (dus ook Duits sprekende partizanen) is ook geen feest. De Engelse ondertitels zijn zo onnauwkeurig dat je ze beter kunt uitzetten. De originele versie van 175 minuten schijnt niet meer te bestaan.

Destijds een van de duurste films die gemaakt zijn met een internationale sterrencast. Een Joegoslavische productie met buitenlands geld. Wat iedereen kennelijk over het hoofd ziet is dat het hier gaat om een onvervalste propagandafilm, waarin de heroïsche strijd van de moedige (communistische) partizanen moest worden bewierookt, die behalve het verslaan van de Duitsers ook het vestigen van het regime van Tito tot taak hadden. Wat echter in deze film onder het tapijt wordt geveegd is dat die strijd om de Neretva voor de partizanen met meer dan tienduizend doden en gewonden op een regelrechte ramp is uitgelopen. Niet zo vreemd, want de partizanen waren onverslaanbaar in guerrilla-gevechten, maar als staand leger waren ze niet opgewassen tegen de Duitsers. Die overigens met deze 'overwinning' ook weinig opschoten.

Wat weer een mooi bewijs is van de zinloosheid van oorlog. Dat Tito-regime waarvoor zovelen zijn gesneuveld bestaat ook al lang niet meer. Evenals Joegoslavië, waarvoor in 1941 bij de Duitse inval al niemand wilde vechten. In dat opzicht is deze film, zoals blurp194 terecht opmerkt, 'historisch interessant'.