Kibar Feyzo (1978)

Het meesterwerk van Atif Yilmaz en daarmee ook één van de beste films van Yesilçam (= Turkse filmindustrie).

Gemaakt in een roerige tijd, met verschrikkelijk sluwe en hilarische verwijzingen naar de politieke situatie, is deze film zelfs een mijlpaal te noemen.

De film is één grote flashback: met twee gendarmes achter zich, vertelt Feyzo aan de rechter (de kamera, oftewel: de kijker) de voorgeschiedenis die voorafgaat aan de misdaad die hij gepleegd moet hebben.

Het verhaal gaat over de liefde die Feyzo (wederzijds) en zijn jeugdvriend Bilo voelen voor Gülo. Allebei krijgen ze echter te maken met een traditioneel obstakel: het geld dat je als aankomende bruidegom moet betalen aan de familie van de aankomende bruid (laten we het voor het gemak 'bruidsschat' noemen). Feyzo's moeder (fantastisch, nee magnifiek gespeeld door wijlen Adile Nasit) is om die reden tegen een huwelijk. Hierop doet Feyzo op zijn 'Hamlets' net of hij gek is en koopt de autoritaire dorpsimam voor 150 lira en 2 kippen om, om zijn moeder te laten overtuigen. Deze krijgt medelijden met haar zoon en besluit om de hand van Gülo te vragen.

De vader van Gülo maakt echter gretig gebruik van het marktmechanisme en zet Feyzo en Bilo tegen elkaar op. Zo stijgt Gülo's 'prijs' naar een astronomisch bedrag: Feyzo besluit daarop, tegen de zin van zijn moeder in, hun levensbelangrijke stier te verkopen en Gülo in termijnen af te betalen. Deze maatregelen zijn echter niet genoeg: Feyzo heeft moeite om aan het geld te komen en dit `dwingt hem tot het verrichten van handelingen die niet in het traditionele dorpssysteem passen. Hij komt dan ook voortdurend in de problemen met Maho Aga (ook weer fantastisch, nee magnifiek gespeeld door Sener Sen) en wordt meerdere keren verbannen.`

De 'Aga' (landheer) symboliseert 'de fascist', de 'dictator' in de ogen van Atif Yilmaz. Hij is degene die wil dat er niets verandert aan de tradities en het hiërarchische stelsel, zodat hij de dorpsbewoners (in al hun onwetendheid) makkelijk onder de duim kan houden. Voortdurend maakt hij de bewoners bang dat hij het dorp zal verkopen als ze weigeren voor hetzelfde hongerloon verder te werken op het land.

Hij schrikt zich echter een ongeluk als hij bijvoorbeeld ziet dat men leuzen als 'Weg met de bruidsschat!' en 'Weg met het Aga-stelsel!' geklad heeft op de dorpsmuren.

Een leuke scène is die waarin Maho Aga Feyzo iets ziet schrijven op een muur: 'Faso Aga' (faso is spotnaam voor fascist).

"Faso Aga? Wat is dat?! Faso?", vraagt Maho.

"Faso is zeg maar zoiets als een pooier, een flikker...", is het antwoord van Feyzo.

(Dit klinkt natuurlijk een stuk grappiger als je het dialect kent waarmee ze op een geweldige wijze omgaan.)

De oorzaak van deze 'opstanden', is eigenlijk niemand minder dan de Aga zelf: hij verbant Feyzo voortdurend uit het dorp. Deze leert in de grote stad dat Turkije aan het moderniseren is; dat de oude tradities verdwijnen; dat de vrouw geen 'goed' is die je zomaar kunt verkopen; dat er geen sprake meer is van een landheer-horige-relatie. Feyzo mobiliseert als het ware het hele dorp tegen de Aga. Hij vertelt ze dat als ze samenwerken (als een soort vakbond), de Aga machteloos staat.

En zo is 'Kibar Feyzo' eigenlijk ook een film over de gepolariseerde Turkse samenleving. Drie groepen kunnen we onderscheiden:

Aan de ene kant staan de conservatieven waarmee Atif Yilmaz meedoogenloos de spot drijft: de dorpsimam (symbool voor de religieuze achterlijkheid) die zich laat omkopen en dus helemaal niet zo vroom blijkt te zijn; de Aga die doet alsof hij het beste voor heeft met zijn horigen, maar die het zweet uitbreekt als hij merkt dat ze voor zichzelf beginnen op te komen; Gülo's vader die zijn dochter als een goed behandelt etc.

Aan de andere kant staat de progressieve Feyzo, die niet zo dom is als hij eruit ziet en die zich zelfs ontpopt als een ware leider.

De laatste groep is die van de naïevelingen, de onwetenden in de vorm van de dorpsbewoners. Zij zijn tot alles in staat, als er maar iemand opstaat die ze daarvan bewust maakt.

En zo gunt Atif Yilmaz ons een blik in zijn socialistische utopie: dorpsbewoners die opeens het licht zien, de handen ineenslaan en voor zichzelf beginnen op te komen.

Een ontzettend moedige film, gemaakt 2 jaar vóór de coup van 1980. Niet alleen één van de beste Turkse films die ik ooit heb gezien...