Les Glaneurs et la Glaneuse (2000)

Dat onsamenhangende vond ik de zwakke plek van de documentaire. Varda meandert me wat al te vrijblijvend door haar thema, maakt af en toe een onnavolgbaar uitstapje en blijft soms wel erg kort hangen bij een interessant figuur Het heeft iets charmants, is op het kinderlijke af soms en voelt wel puur, maar al met al denk ik dat een wat strakker kader toch een betere film had opgeleverd.

Desalnietemin best een boeiend portret van rafelrandjes van de maatschappij en een interessante kijk op een volgens mij unieke wet.

3.0*

Met het 'onsamenhangende' ben ik niet helemaal akkoord. Het is net deze unieke wet die de link legt tussen arm en rijk, en eigenaar, raper en plukker, en dat de hele documentaire door.

Ik vind het geweldig dat het daar wet is, dat wanneer bijvoorbeeld het 'groot huisvuil' buiten staat het geen eigenaar meer heeft en door iedereen vrij kan meegenomen worden. Ik heb er wel mijn bedenking bij, dat het problemen opleverrt wanneer er door een bijvoorbeeld achtergelaten tv een ongeluk gebeurd. Wie draait voor de schade op als het toestel volgens de wet geen eigenaar heeft?

Hier in België zegt de wet, dat de eigenaar er voor verantwoordelijk is en eigenaar blijft, tot op het ogenblik dat het 'groot huisvuil' (tv's, kasten, enz...) opgehaald wordt door de bevoegde diensten. Vrij meenemen is hier verboden, tenzij door de eigenaar toegestaan.

Ik herinner me nog goed dat ik als vijftien-jarige in het Gentse museum voor hedendaagse kunst (het SMAK), een tentoonstelling ging zien van deze Agnès Varda. Het precieze idee achter haar videokunst is mij nog steeds vreemd: de bedoeling van een video-installatie getiteld “ping-pong” (waarin een ping-pong-balletje langer dan een kwartier wordt gefilmd) ontsnapt mij nog steeds.

De documentaire ‘Les Glaneurs et la Glaneuse’ sluit qua nonchalance goed aan bij het werk dat ik al van deze mevrouw kende, maar inhoudelijk heeft ze deze keer ook echt iets te vertellen.

De “rapers” in kwestie zijn (zoals hier eerder werd aangegeven) niet meer dan een uitgangspunt voor Varda, waardoor ze zich verder laat inspireren en iets tracht te vertellen over zichzelf en de rest van de wereld. De film heeft zijn titel dan ook niet gestolen: de film handelt over plukkers, en over Varda zelf, die materiaal "plukt" uit het alledaagse.

Prachtig om zien is Varda's spontaniteit en haar kinderlijke fascinatie voor beelden: “met het ene hand film ik het andere, en probeer ik vrachtwagens van de weg te plukken.” Totaal absurd, maar tegelijk ontwapenend in zijn eerlijkheid.

Absurditeit is Varda overigens niet vreemd: wie een rechter in een kolenveld over landbouw-reglementeringen bezig hoort, of een dame met rechterlijk habijt over zwerfvuil hoort vertellen, kan een grinnik en een gedachtesprong naar Monty Python wellicht niet onderdrukken.

Maar uiteindelijk schuilt de grote charme in de associatieve aanpak van Varda: ook zij laat zich verrassen door het moment zelf en ze schenkt de documentaire als het ware een eigen leven - is dat niet het mooiste geschenk dat een kunstenaar zijn werk kan geven?

Net als de gevarieerde soundtrack (met jazz, klassiek en rap door elkaar), getuigt haar brede menselijke interesse van een flexibiliteit die een documentaire juist nodig heeft om boeiend te blijven. Agnès Varda betrekt de kijker bij iets wat heel ver van zijn bed staat, en toont de schoonheid van mensen met een bepaalde passie. Vooral bij het slot kreeg ik werkelijk een brok in de keel.

Vanwege de dans van de lensdop en andere impulsieve perikelen, wordt deze 3,25* naar boven afgerond.

Varda zegt ook zelf in de docu dat ze zelf de 'Glaneuse' in de titel is.

Deze docu heeft iets onweerstaanbaars. He lijkt een bijna vrije manier van filmen te promoten. Gewoon wat interessante mensen op straat filmen, die tegelijkertijd een beetje vreemd zijn, maar toch ook weer alledaags. Ze hebben altijd wel wat aparte dingen te vertellen. En van het ene onderwerp duikt de film in de andere, met bijna een totale lak aan struktuur. Tussen alle verzamelaars heeft Varda tijd voor persoonlijke mijmeringen over haar leeftijd en wat experimenteel gefilmd. Het is een erg persoonlijk document, met totaal geen interesse voor enige conventies. Het mist slechts een ding: iets om de interesse vast te houden.

Ik vond het net als Starbright Boy net iets te vrijblijvend allemaal, maar schijnbaar stoorde ik me er meer aan dan SB. Na een uur was ik het dan ook wel echt zat. Het probleem is ook wel dat ik niet helemaal op een lijn zat met Varda. Ze was me net een tandje te schattig, leek net iets te hard te proberen om ergens iets moois in te zien en ze gedroeg zich soms net iets te excentriek. Zo'n scène waarin ze vrachtwagens probeert te vangen is schitterend gefilmd, maar binnen het geheel van de film kon ik er niets mee. En een scène waarin ze de lensdop van haar camera laat dansen vond ik gewoon mislukt. Haar kleine uitstapjes richting politieke uitspraken waren oprecht, maar soms wat te simplistisch naar mijn smaak. Varda kwam al met al op me over als een sympathiek en gepassioneerd mens, maar gewoon niet eentje waarmee ik echt een verbintenis voel. Is gewoonlijk niet belangrijk bij een film, maar bij een zo'n persoonlijk werkje als deze docu toch wel.

Dan de mensen die geïnterviewd werden. Daar zaten een aantal interessante types tussen en een paar die in mijn ogen niets te vertellen hadden. Wel bleef ze bij ieder persoon maar vrij kort hangen, wat nadelig werkt bij de interessante personen (waarvan ik meer wou weten) en voordelig bij de oninteressante types (om redenen die ik duidelijk acht).

Ik heb er ook een beetje een hekel aan als bij een documentaire de regisseur de objectiviteit al te duidelijk doorbreekt. In een scène praat Varda met een man die vrachtwagenchaffeur is geweest en nu zijn leven slijt als 'glaneur'. Varda wil het alleen iets te duidelijk opnemen voor de man. Ze laat hem in één shot vertellen waarom hij ontslagen is, maar snijdt wel een opvallend moment weg uit dit ene shot. De man verteld namelijk eerst dat zijn vrachtwagen gecontroleerd zou worden, vervolgens snijdt Varda een stukje weg, daarna zegt de man dat hij hierdoor ontslagen was. Er was dus iets op de controle gebeurt dat de man zijn baan koste, maar dat wil Varda niet met de kijker delen. Wellicht was het gewoon niet boeiend of relevant voor de docu, maar tegelijkertijd had het ook onze sympathie voor de man kunnen kosten. Het geeft een wat bittere smaak aan de scène, terwijl Varda dat juist lijkt te willen voorkomen.

Ik snap al met al wel wat de critici hier zo mooi aan vinden, maar voor mij werkte het niet. Ik wil niet degene zijn die hier persoonlijke of afwijkende films afkraakt, maar hier had ik toch graag wat meer lijn of structuur gezien. In deze vorm deed het me niets, terwijl het wel genoeg potentie had.
2*

Het vervolg liet ik even voor wat ie was.

Bij vlagen erg fascinerend. Vooral de abstracte manier van filmen (met name de close ups) werkt bijzonder goed. Jammer genoeg is het her en der ook nogal amateuristisch. Wat verder eveneens zonde is is dat de interessant geïnterviewde personen veel te weinig aanbod komen. Aardige docu dat wel, maar zoals eerder aangegeven genoeg potentie om veel meer uit te halen.

Een documentaire, waar ik eigenlijk maar weinig voorkennis van had. Agnès Varda probeert op naturelle wijze een onderwerp aan te snijden, waarvan ik weinig vanaf wist.

Het eerste gedeelte is nogal rommelig. Het camerawerk is nogal losjes en de mensen die aan bod komen vrij divers, al is de tijd dat ze aan het woord zijn, vaak nogal kort. Toch wordt het langzaam aan steeds boeiender. Het is best interessant om te zien hoe mensen, die aan de onderkant van de samenleving leven, toch er om een slimme manier in slagen om aan eten te komen. Die sprokkelaars zijn best talrijk. In het begin gaat het vooral over sprokkelaars die aardappels verzamelen, maar later zie je ook hoe ze in bijvoorbeeld een grote aan brood of fruit weten te komen.

Het blijft nogal afstandelijk en ik kreeg nooit echt een gevoel bij de diverse mensen die aan bod komen. Desondanks is het zeker geen onaardige docu. Vooral het onderwerp is interessant en Varda slaagt er toch in, om mij na een matig begin, een redelijk boeiend geheel voor te schotelen. De losse stijl van filmen past er goed bij, al moet ik er wel bij zeggen dat het hierdoor niet altijd even mooi is. Al met al zeker niet slecht dus.

3,0*

Matige docu hoor. Agnès Varda doet erg interessant over hoe in Frankrijk gesprokkeld wordt. Wijngaarden, stranden, verrotte suburbs, het komt allemaal voorbij met her en der wat naïeve interviews met deze en gene. Ook wat niet terzake doende dingen worden gefilmd, bijvoorbeeld snelwegscenes waarbij Varda zelf met haar hand ingehaalde vrachtwagens grijpt. Je moet zien hoe suf dat overkomt. Anyway, alles komt nogal incoherent en rommelig over. Hier had wel meer uitgehaald kunnen worden.

Best charmant bij vlagen, maar zoals hierboven door een aantal users wordt aangegeven is het geheel wel aan de losse kant en ogen sommige dingen simpelweg amateuristisch. Dat is geen groot drama bij The Gleaners and I, en een bewuste keuze van Varda, maar de film wordt er niet beter van in dit geval als je het mij vraagt. Desalniettemin zien we een aantal interessante mensen en snijdt Varda een paar vraagstukken aan, vaak zonder daar overigens echt een antwoord op te geven.

Tussen de ontmoetingen met de 'scharrelaars' door, reflecteert Varda ook op zichzelf en geeft zich over aan eigenzinnige spelletjes die een hoop mensen wel eens met zichzelf doen wanneer ze even niets te doen hebben of op iets wachten. Zwieberen met een lensdop, visuele spelletjes met andere auto's op de weg door te doen alsof ze deze pakt, etc. Aan de ene kant zijn dit echte en voor sommigen waarschijnlijk herkenbare momenten, maar aan de andere kant is het niet compleet in harmonie met de rest van de docu en zijn dit soort dingen normaliter vooral van klein vermaak voor degene die het uitvoert. Point of View shots van iemand anders die dat doet, zijn niet bijster interessant.

Ondanks het losse karakter (of misschien wel juist door? Ik weet het niet) is dit een behoorlijke lijstjesfilm. Harvard, TSPDT, S&S, Rosenbaum... Sommige films hebben hun reputatie grotendeels aan hun eigen merites te danken. Les Glaneurs verdenk ik er stiekem toch een beetje van dat deze zijn huidige positie niet had gehad zonder de reeds aanwezige reputatie van Varda.

82 minuten is niet lang, maar hij had ook niet langer moeten duren. Daarvoor kabbelt het geheel naar mijn smaak net iets te langzaam en richtingloos lans de randen van het bekende heen, onvermurwbaar doorstromend echter wanneer we ergens even willen blijven hangen.

Ik ben geen grote fan van Agnès Varda maar deze film is best interessant. Het gaat over ‘arenlezers’ (naar de armen in de 16de eeuw die na de oogst op de akkers zochten naar achtergebleven graanaren e.d.) ofwel rest- of afvalrapers die voedsel of spullen rapen (met het bukken als symbool voor de vernederende positie) die zijn achtergebleven na de oogst of als vuilnis zijn weggegooid: we zien hedendaagse armen (zwervers) die hun kostje bij elkaar scharrelen op akkers en uit vuilnisbakken maar ook mensen die uit protest tegen de massaconsumptie en de enorme verspilling van voedsel de restjes rapen, mensen die tweedehandsspullen verzamelen en doorverkopen of er kunstwerken van maken. Maar het gaat ook over Agnès Varda die zichzelf ook ziet als een ‘arenlezer’ maar dan één die met haar camera indrukken, beelden en herinneringen raapt om ze in haar films te gebruiken, zodat de film ook een zelfportret is.

De documentaire is bovenal een voorbeeld van postmodernisme: waar de moderne mens zich een god waande en meende ‘originele’ dingen te scheppen, laat het postmodernisme zien dat het moderne idee van beschaving een illusie is en dat de mens wezenlijk een verzamelaar en knutselaar is die slechts (her)gebruikt en (her)ordent wat hij aantreft (kunst gemaakt van afvalproducten is dan ook typisch postnoderne kunst). Wat dat betreft is haar klok zonder wijzers ook een interessant aspect van het postmodernisme dat de causale opeenvolging in de tijd (het een leidt tot het andere) verruilt voor een ‘digitale’ dus willekeurig opeenvolging van beelden (gelijk een collage uiteenlopende zaken bijenvoegt in de ruimte). Daarbij benadrukt Varda het spelelement van haar postmoderne kunst: het heeft niet de pretentie de waarheid te openbaren maar slechts te spelen met wat voorhanden is om er zo anders naar te kunnen kijken. Tot slot is er de metastapeling die postmoderne kunst kenmerkt zoals dat de documentaire ook een zelfportret is waarbij ze ook zichzelf – haar rapende handen – filmt op de voor het postmodernisme kenmerkende narcistische en hyperrealistische wijze.