Dahomey (2024)

Naast de helaas wat sporadische mooie beelden is vooral het gesprek tussen de studenten over het terugkeren van enkele kunststukken naar Benin interessant (de reis van kunststuk nr. 26 met de poëzie die het kunstwerk uit over z’n reis en plaats in de wereld vond ik niet zo interessant): uit dat gesprek blijkt dat kunst – vooral als dat oorspronkelijk bedoeld was als religieuze objecten die als zodanig midden in de gemeenschap staat – een gemeenschap z’n identiteit geeft, welke identiteit de Franse kolonisators met de kunst hebben gestolen in welke zin de volkeren in Benin nog steeds slaven zijn want naast hun nep-Franse identiteit hebben ze hun eigen identiteit nog steeds niet teruggewonnen. Het terughalen van de geroofde kunst helpt zo die identiteit terug te vinden. De ironie is dat Napoleon het moderne museum bedacht vanuit de Verlichtingsgedachte dat daar iedereen kennis kan maken met alle kunst uit de hele wereld maar dat de rest van de wereld daardoor geen toegang meer had tot z’n eigen kunst. Hoe dan ook, de documentaire is een sterk pleidooi voor het retourneren van alle geroofde kunst, ook als die kunst z’n oorspronkelijke religieuze functie heeft verloren en ook in de herkomstlanden als dode artefacten in het museum worden opgeborgen want dan kan het nog wel de trots van het volk voor z’n eigen cultuur en traditie herstellen.

Voor mij de eerste film en het eerste biosbezoek van 2025.

Diop doet twee dingen en die gaan niet zo goed samen. Ze probeert, zeker door middel van de kern van de film, de discussie, heel veel vaak complexe aspecten aan te snijden over kolonialisme, de gevolgen voor het heden en roofkunst en de terugkeer ervan. Moet Benin blij zijn met 26 kunstwerken die terug zijn of beledigd omdat er nog steeds 7000 roofkunstwerken in Frankrijk zijn? Is het terugsturen eigen belang van Frankrijk of zien dze de fout in? Is het tentoonstellen in een museumruimte in het presidentiële paleis van de terugkeerde objecten mooi of zijn musea een Europees ding en zouden de objecten gebruikt meten worden. De film is ook nog heel kort, nauwelijks meer dan een uur.

Verder probeert Diop een van de kunstobjecten te laten spreken, letterlijk, het werkt voor mij niet erg. Verder raakt de film slechts erg aan de vragen maar uiteindelijk gaat de film er niet heel diep op in. Dahomey is een soort discussie-opener en relevant, maar ik had liever een film gehad die dieper op gestelde vragen in was gegaan en ook langer was.

Dahomey is geselecteerd voor de shortlist van de Oscars voor beste buitenlandse film. Winnen zal deze documentaire zeker niet doen, maar ik vond het wel een interessant gegeven wanneer de Beninese bevolking aan het discussiëren ging over de teruggave van deze 26 culturele schatten.

Enerzijds kan je je inderdaad de vraag stellen wat die 26 stukken waard zijn als er meer dan 7000 stuks zijn ontvreemd tijdens de Franse koloniale overheersing. Is dit niet eerder een doekje tegen het bloeden? Is dit niet veeleer om te paaien?

En anderzijds wordt ook de vraag gesteld wat er nu aangevangen moet worden met deze stukken. Een museum is een Westers concept volgens sommigen. En anderen vinden dat de religieuze culturele waarde van de stukken besmeurd is waardoor ze nutteloos zijn.

Moeilijk dus om samen op één lijn te komen. Zeker omdat haast niemand de beweegreden achter de Franse gift kent of vertrouwt. De aanpak van Diop om de beelden te laten spreken sloeg inderdaad niet aan.

Als niet-praktiserende historicus die geïnteresseerd is in kunst en de koloniale erfenis, was ik erg benieuwd naar wat Mati Diop hier over te zeggen had, en misschien nog wel meer naar hoe ze dat ging zeggen. Met het bejubelde Atlantique (2019) liet Diop al zien geen standaard filmmaker te zijn, maar iemand met een duidelijke eigen stem en stijl. Niet bevreesd om af te wijken van narratief veilige paden voor het grote publiek.

De kunstschatten van een land zijn een onlosmakelijk onderdeel van diens geschiedenis, maar ook een bindende factor in de culturele identiteit. En dat is een van de dingen die Diop's film op artistieke wijze boven water krijgt. Dahomey is eerder poëtisch dan prekend, al blijft het onvermijdelijk een beetje een intellectuele exercitie die wellicht weinig verder rijkt dan het publiek dat zich reeds bij deze kwesties betrokken voelt. Maar hopelijk heb ik dat mis; ik kan me ook voorstellen dat iemand opeens nieuwe inzichten krijgt wanneer diegene ziet wat de terugkeer van deze historische artefacten met studenten in het huidige Benin doet, en de discussie die het teweeg brengt.

Van de 7000 geroofde objecten zien we er in deze film 26 teruggaan naar de rechtmatige erfgenamen: het land van herkomst. Wat mij betreft gaat alles terug, en daar hoeven geen comités jaren over te vergaderen, als er een stabiele situatie is en een veilige overdracht kan worden gegarandeerd. Diop's film duurt met 68 minuten niet lang, maar kan zelfs met die speelduur een zit zijn, als bovenstaande je niet prikkelt om hem te gaan zien.

Diop won afgelopen editie van het filmfestival van Berlijn de Gouden Beer met Dahomey.

3,9*

Tijdens een invasie in 1890 stalen de Fransen naar schatting 7000 kunstwerken uit Dahomey, een koninkrijk aan de zuidkust van West-Afrika dat nu is opgegaan in Benin. Op 9 november 2021 geeft Frankrijk 26 werken terug aan Benin. De terugkeer van deze kunstwerken roept verschillende gevoelens op. Enerzijds is er trots over de artistieke en culturele waarde van de kunstwerken, aan de andere kant rijst de vraag over de duizenden kunstwerken die Frankrijk (nog?) niet terug heeft gegeven. Diop registreert het publieke debat in Benin terwijl Makenzcy Orcel (op onheilspellende, maar indringende wijze) de stem van de schatten – en daarmee die van de voorouders – vertolkt. Enige kennis van de geschiedenis van Dahomey (ik had er ook nog nooit van gehoord) is wel een pré om deze fascinerende documentaire op waarde te kunnen schatten.