White Cube (2020)

Renzo Martens is een Nederlandse kunstenaar die vaststelt dat kunst en commercie nauw met elkaar verbonden zijn. Unilever is wereldwijd één van de belangrijkste sponsors van kunstexposities, maar veel van die kunst komt oorspronkelijk uit gebieden waar Unilever sinds 1911 de grond en plaatselijke bevolking exploiteert zonder daar iets voor terug te geven. Deze documentaire begint in 2012 wanneer Martens een mislukte poging doet om een kunstworkshop op te zetten voor arbeiders op een plantage in de Democratische Republiek Congo. Hij laat zich echter niet kisten, leert van zijn fouten en kiest twee jaar later voor een aanpak die meer succes blijkt te hebben.

White Cube verwijst naar de benaming voor het museum dat de plaatselijke bevolking van Lusanga zelf bouwt en waar ze in de toekomst hun eigen kunstwerken willen exposeren. Geïnspireerd en aangemoedigd door Mertens en met financiële ondersteuning van geïnteresseerde investeerders blijken de dorpsbewoners, die veelal niet of nauwelijks onderwijs hebben gehad, in staat om prachtige kunstwerken te maken waarin zij hun ziel blootleggen. Het doel van het project is aan te tonen dat kansarme arbeiders door middel van kunst een inkomen kunnen vergaren waarmee ze hun grondgebied en hun economie tot bloei kunnen laten brengen. Dat ze dat alleen kunnen met hulp van een blanke man is zonder enige twijfel ironisch, maar het is vooralsnog duidelijk onvermijdelijk. Het is indrukwekkend en inspirerend om te zien hoe plantagearbeider Matthieu Kasiama zich door middel van de kunst ontpopt als een erudiete, maar vooral levenslustige man die de toekomst met optimisme tegemoet ziet. Daarmee staat hij symbool voor de transformatie van een hele dorpsgemeenschap die tot dan toe werd uitgebuit door Unilever.

Het idee is sympathiek: niet alleen worden de arbeiders in Afrika (Congo) tot op de dag van vandaag uitgebuit als slaven maar ook de kunstwereld deelt in die bloedwinst (de Westerse musea worden gefinancierd door kolonisators als William Lever die Unilever oprichtte, de Afrikaanse kunst is geroofd, Westerse fotografen verdienen geld aan hun foto’s van arm Afrika), zodat de kunstenaar Renzo Martens besluit de arbeiders zelf kunst te laten maken en te verkopen aan Westerse musea met zijn hulp waarmee ze veel meer geld verdienen dan met het werk op het land (en ze nu eens niet uitgebuit worden). Maar veel meer dan de presentatie en uitwerking van dit sympathieke idee biedt de documentaire niet.