Oliver Sacks: His Own Life (2019)

Prima documentaire over de sympathieke wetenschapper Oliver Sacks die allereerst beroemd is bij het bredere publiek omdat hij – tegen de tijdgeest van een ‘kille’, kwantitatieve geneeskunde – een opvallend empathische en zelfs literaire, aldus “19de eeuwse” benadering van de geneeskunde hanteerde. De documentaire lijkt wat onsamenhangend omdat in het begin al wordt teruggekeken naar wie Sacks nu eigenlijk was – de vraag wie iemand is staat immers centraal bij Sacks eigen benadering – waarna zijn leven wordt verteld met in de tweede helft meer aandacht voor zijn boeken, maar juist omdat Sacks in het begin zelf zegt dat zijn werk als auteur en zijn werk als arts op belangrijke wijze overlappen, lijkt eenzelfde overlap in de documentaire gerechtvaardigd.

Sacks benadering is aldus uitdrukkelijk verhalend: hij beschrijft ziektegeschiedenissen die aldus ook een literaire vorm hebben en waarmee omgekeerd Sacks tegelijk zijn leven als dokter beschrijft want in zijn benadering staat interactie met de patiënt centraal: het gaat hem niet primair om de ziekte maar om de patiënt als mens die hij wil leren kennen. Zijn benadering is dus holistisch en empathisch – hoe voelt het om die ander te zijn? – en daarmee weer filosofisch: we zitten allemaal opgesloten in ons eigen bewustzijn en we hebben daarmee allemaal onze eigen beleving en perspectief waarbij we die van de ander kunnen proberen te begrijpen in zowel empathische zin als in neurologische zin (welk deel van het brein is verantwoordelijk voor welk deel van het bewustzijn?). Het laten vertellen door de patiënt wat hij voelt en het proberen te doorgronden wie die ander is door middel van interactie is in feite al de therapie omdat dit proces de patiënt weer een verhaal en identiteit geeft: de patiënt is weer een mens geworden. Zijn beroemdste patiënten, de slachtoffers van de geheimzinnige ‘slaapziekte’ encephalitis lethargica, zijn daarvan het beste voorbeeld: deze patiënten zaten opgesloten in hun lichaam en konden niet communiceren maar Sacks bleef zoeken naar wie er in die verstarde lichamen zaten. Sacks biedt geen wondermedicijn aan patiënten maar laat zo in feite zien dat we allemaal patiënten zijn omdat we allemaal een uniek perspectief en eigen identiteit op de wereld hebben op grond van het wonder van bewustzijn dat enerzijds een geschenk is maar ook aldoor verandert en makkelijk wordt ontregeld. Sacks zocht aldus de verbinding tussen brein en bewustzijn en bracht hierin inzichten – door de ervaring dus het bewustzijn van zijn patiënten met hun hersenletsels te beschrijven – die blijkt juist te hebben bijgedragen aan de neurologie van de 21ste eeuw, met name qua de relatie tussen ervaring van tijd/beweging en bewustzijn.

De documentaire heeft vooral aandacht voor het leven dus de geschiedenis van Sacks zelf hetgeen ook een soort ziektegeschiedenis blijkt want Sacks blijkt een man met ‘issues’: als jongen was hij briljant maar extreem verlegen en in reactie op zijn schizofrene broer – Sacks’ eerste ervaring van een persoon die opgesloten zit in zijn ziekte – zocht hij rust in een fascinatie voor wetenschap (en literatuur) waarbij hij onder meer mineralen verzamelde en in het periodieke systeem van de elementen orde vond. Iets later raakt hij getraumatiseerd doordat z’n moeder z’n homoseksualiteit afwijst. Z’n leven lang zal Sacks als wat excentriek buitenbeentje z’n draai in het leven en acceptatie voor wie hij is zoeken maar hij accepteerde zichzelf niet eens: hij zal het grootste deel van z’n leven celibatair leven en als jonge man fanatiek gewichtheffen om zelfvertrouwen te krijgen hetgeen niet lukt. Ook als wetenschapper faalt hij: in het laboratorium blijkt hij een kluns zodat ‘hij maar patiënten moet gaan behandelen’ hetgeen ook geen succes is totdat hij experimenteert met L-dopa op patiënten die opgesloten zitten door hun encephalitis lethargica. Maar ook dat experiment mislukt uiteindelijk en door collega’s wordt hij sowieso niet geaccepteerd wegens zijn literaire benadering van ziekte. Zijn aanpak slaat echter wel aan bij het lekenpubliek en met The Man Who Mistook His Wife For A Hat (1975) wordt hij een mediaster (ook ikzelf ben overigens gefascineerd geraakt door zijn werk toen ik dit boek als jongere las). De ironie is dat pas in 1990 toen z’n eerdere boek over z’n werk met de slaapziektepatiënten en L-dopa, Awakenings uit 1973, nota bene tot een film werd gemaakt de waardering door collega-wetenschappers op gang kwam. Uiteindelijk heeft Sacks de acceptatie, inclusief door hemzelf, gevonden die hij zocht zodat hij als een gelukkig man is gestorven: zo beschouwd was hijzelf z’n laatste patiënt die hij – en deze film – een verhaal en identiteit gaf.

Al met al is de documentaire een fijne herinnering aan een man die impact heeft gemaakt met z’n innemende verschijning die erop berust dat Sacks zelf respect zocht en daarvoor respect voor elk mens leerde: hoe zeer iemand ook opgesloten zit in zijn ziekte en in een inrichting wegkwijnt, er zit een uniek en onvervangbaar persoon in die we kunnen leren kennen en ons respect afdwingt.

Een documentaire over het leven en het werk van een neuroloog? Mede vanwege de complexe materie klinkt dat nou niet bepaald aanlokkelijk voor een breed publiek. Maar door zijn werk en de boeken die hij daarover schreef is de in 2015 overleden Oliver Sacks nog steeds één van de belangrijkste redenen waarom jongeren neuroloog willen worden. Deze documentaire maakt veelvuldig gebruik van beeldmateriaal en audio-opnamen van Sacks in zijn laatste levensjaar. Het feit dat zijn baanbrekende autobiografische boek Awakenings uit 1973 pas in 1990 de erkenning kreeg die het verdiende (dankzij de succesvolle verfilming met Robin Williams en Robert De Niro), geeft aan dat het succes en respect deze innemende, eigenzinnige persoonlijkheid bepaald niet is komen aanwaaien. Een prachtig, relevant document over een bijzonder inspirerend mens.