Netflix zwaar onder vuur door aankomende serie: 'Hebben we dan niks geleerd?'

Streamingdienst Netflix brengt op woensdag 21 oktober de gloednieuwe ongescripte realityserie The New Mindset Prison Experiment uit. De aankondiging van het programma, dat officieel bekendgemaakt werd onder de titel The New Stanford Prison Experiment, zorgt meteen voor een flinke golf aan publieke en ethische kritiek. Het format grijpt namelijk rechtstreeks terug naar het uiterst beruchte en omstreden psychologische onderzoek uit 1971, waardoor bezorgde kijkers en critici op internet vrezen voor het commercialiseren van een historisch ontspoord sociaal experiment.

In de zesdelige reeks, waarvan de afleveringen elk zo'n 45 minuten duren, zien we dertig volwassen kandidaten met uiteenlopende achtergronden en van verschillende genders die worden opgesloten in een echte, functionerende gevangenis. De deelnemers worden daarbij volstrekt willekeurig verdeeld over de rollen van bewakers en gevangenen. Volgens de makers staat tijdens het project vooral de vraag "Maakt macht corrupt?" centraal, waarbij nauwlettend in de gaten wordt gehouden hoe gewone burgers zonder criminele achtergrond reageren op een snoeiharde hiërarchie en autoriteit. De serie heeft dan ook een TV-MA-classificatie voor volwassenen gekregen.

Kritiek op herhaling van het experiment van Philip Zimbardo

De opzet van de show leunt zwaar op het baanbrekende maar controversiële onderzoek dat sociaal psycholoog Philip Zimbardo in 1971 opzette aan de Universiteit van Stanford. Zimbardo bouwde destijds met zijn medewerkers een heuse gevangenis na in de kelders van het universiteitsgebouw, waar 24 mannelijke studenten willekeurig het stempel van bewaker of gevangene kregen. De gevangenen moesten hun naam inleveren voor een nummer en kregen vrijwel meteen te maken met bewakers die ontspoorden in agressief en ronduit sadistisch gedrag. Wat volgde waren scheldpartijen, vernederende pesterijen en het ontzeggen van toiletbezoek. Toen de gevangenen in hongerstaking gingen en zowel mentaal als fysiek braken, trok Zimbardo pas aan de noodrem toen zijn toenmalige partner Christina Maslach, tegenwoordig Professor Emerita aan UC Berkeley, hem dwong te stoppen. Na amper zes dagen werd het onderzoek afgebroken, terwijl het eigenlijk twee volle weken had moeten duren.

Op sociale media klinkt er dan ook hevige verontwaardiging over het plan om deze geschiedenis te herhalen in de vorm van een realityserie. "Netflix gaat geld verdienen aan een realityshow op basis van een gruwelijk experiment", luidt een van de afkeurende reacties op het web. Een andere commentator vraagt zich hardop af: "Hebben we dan niks geleerd van het eerste experiment?" Men vreest vooral dat de dynamiek voor het oog van de camera's opnieuw zal ontaarden in mensonterende situaties om de kijkcijfers op te krikken.

Productiemaatregelen onder leiding van Jane Lipsitz

Uitvoerend producent Jane Lipsitz van Alfred Street Industries benadrukt samen met de streamingdienst dat er wel degelijk zorgvuldig is gekeken naar het rampzalige verloop in 1971. "Het originele experiment is een waarschuwing. Maar dit is een andere tijd. We hebben geleerd van het verleden", laten de makers weten, die beloven dat de opzet "een opmerkelijke en sensationele realityshow" oplevert. Lipsitz koos er bewust voor om de opnames te draaien met op afstand bestuurbare robocams, waardoor er geen menselijke cameracrew op de set rondliep die het gedrag van de groep onbedoeld kon beïnvloeden.

Om te zorgen dat de situatie niet uit de hand loopt, zijn alle kandidaten vooraf onderworpen aan zware mentale screenings. Tevens is er doorlopend een team van psychologen op locatie aanwezig dat te allen tijde kan ingrijpen, en hebben alle participanten een stopwoord gekregen waarmee ze het complex direct kunnen verlaten. Gedragspsycholoog Alison Wood Brooks van Harvard University en voormalig gevangenisprofessional Michael Cantrell zijn als experts verbonden aan de productie om de acties en groepsprocessen van de dertig kandidaten te analyseren.

Makers beloven emotionele en confronterende reeks

Ondanks alle waarborgen en voorzorgsmaatregelen blijft het project mikpunt van discussie. De makers winden er in elk geval geen doekjes om dat de beelden hard aan zullen komen bij de kijker: "Wat er tijdens dit unieke, uitdagende, keiharde en soms ook emotionele experiment gebeurt, zal niemand onberoerd laten." Deelnemer John Smith relativeert de ophef over de herhaling van het verleden: "Het originele experiment stopte al na zes dagen. Maar dit is een andere tijd." De reeks zoekt dan ook nadrukkelijk de grens op tussen individueel geweten en groepsdruk zodra de hiërarchie eenmaal is vastgelegd.

De zesdelige realityserie The New Mindset Prison Experiment is vanaf woensdag 21 oktober in zijn geheel te zien op Netflix. De reeks is automatisch toegankelijk voor iedereen met een lopend Netflix-abonnement. Voor wie de serie los wil huren of digitaal wil aanschaffen: de titel is niet beschikbaar via diensten als Pathé Thuis, Apple TV of Google Play.