Lektionen in Finsternis (1992)

Een indrukwekkende documentaire dit.

Werner Herzog weet goed hoe hij zoiets op de kijker kan overbrengen. Het commentaar is zeer sporadig aanwezig en dat is ook genoeg, want de indrukwekkende beelden spreken voor zich.

Beelden die op een schitterende manier zijn gefilmd. Ja op cinematografisch en visueel vlak is het allemaal erg mooi. Mar recht tegnover het mooie filmwerk staat natuurlijk de ellende van de gebeurtenis zelf. Dat olie een smerig goedje is, wist ik al, maar als je ziet wat een ellende het hier allemaal aanricht, dan wordt je als kijker toch even stil.

Een goede wijze les is dit. Een les die aantoont hoe het niet moet, want anders help je je eigen planeet snel naar zijn einde toe. Een blijvertje dit.

4,0*

Overweldigend, moet ik zeggen. Herzog decontextualiseert hier de (gevolgen van) de eerste Golfoorlog, door deze zonder de gebruikelijke informatie aan ons voor te schotelen en niet noodzakelijkerwijs te kiezen om ons waarheden te vertellen of te laten zien. Zijn waarheid ligt iets dieper. Zo is het openingscitaat ("Der Zusammenbruch der Sternenwelt wird sich – wie die Schöpfung - in grandioser Schönheit vollziehen") niet van Blaise Pascal, maar van Herzog zelf en zijn wat hij beschrijft als 'witte bergketenen, wolken, een land verhuld in mist' uit de openingsbeelden hoopjes stof en aarde, gemaakt door vrachtwagenverkeer in de woestijn. Waarom? Hij hoopt onder andere dat mensen op zoek gaan naar het citaat, en 'zoals zoveel dingen in mijn films zijn dit geen leugens, maar slechts een intensere vorm van waarheid', aldus Herzog in gesprek met Paul Cronin.

Herzog vond dat de televisienetwerken met hun korte shots de oorlog en haar gevolgen totaal verkeerd hadden vastgelegd, waardoor iedereen het snel weer leek te vergeten. 'Lektionen in Finsternis' pakt het inderdaad totaal anders aan. Langzame, glorieus glijdende long takes vanuit helicopters worden afgewisseld met meer statische shots. De schitterende cinematografie van Paul Berrif is een ervaring op zich, en Herzog hoopte dat deze stilering van de gruwelen de echte kracht van de beelden aan het licht zou brengen. Dat deed het voor mij inderdaad. Juist doordat er geen establishing shots zijn en de gevolgen zonder tijd, plaats, wie en waarom in beeld worden gebracht, krijgt Herzogs film daadwerkelijk iets tijdloos, iets poëtisch ook, en de muziek van onder andere Wagner, Mahler, Grieg en Pärt versterkt dat gevoel nog eens.

Herzog klassieke voice-over is slechts zeer spaarzaam aanwezig, hij laat grotendeels de beelden voor zich spreken, waarbij af en toe even iemand kort aan het woord gelaten wordt. De moeder met kind die haar ervaringen beschrijft van soldaten die de woning van haar familie binnendrongen, maakte op mij een diepe indruk. Geen dik aangezet drama, maar twee mensen wiens lichaamstaal er niet in slaagt te verbergen hoezeer ze door deze ervaringen getekend zijn. Het zijn beelden die je op een andere manier raken dan slachtingen, maar zeker niet minder.

4,5*

Toen Irakese troepen zich terugtrokken uit Koeweit tijdens de Golfoorlog zetten ze de olievelden in de fik. De welbekende tactiek van de verschroeide aarde, en die term lijkt te zijn uitgevonden voor deze daad van "environmental terrorism". Herzog toont de woestenij met vele aerial shots die wel van drones lijken te komen maar uiteraard vanuit de helikopter werden gemaakt, en het is alsof hij Mordor in kaart brengt. De beelden zijn prachtig in alle gruwelijkheid, en omdat Herzog voor de verandering weinig spraakzaam is, is er geen afleiding voor de zintuigen. Je kunt de verbrande olie bijna proeven. Stemmige klassieke muziek begeleidt de beelden, en slechts een enkele keer stapt de camera de helikopter uit om mensen te interviewen over hun gruwelijke oorlogservaringen.

Na een half uur worden de bluswerkzaamheden getoond, een klus die niet bepaald jaloersmakend is, maar ik moet zeggen dat ik dat deel iets minder vond dan de hallucinante eerste helft. Maar het blijft fascinerend.