Smierc Prezydenta (1978)

Film over de moord op de eerste president van het onafhankelijke Polen, Gabriel Narutowicz, in 1922. Hij was een in Zwitserland wonende ingenieur die naar Polen was teruggekeerd om het land mee te helpen opbouwen als minister van Publieke Werken. In 1922 werd hij bij verrassing door het parlement tot president gekozen. Vijf dagen later was hij dood. Doodgeschoten door een rechtse nationalist, aanhanger van een concurrerende politieke partij. Jammergenoeg niet eens door een idioot. dan was het gewoon pech geweest. Nee, door een intellectueel en kunstenaar, die als een held vereerd werd. En nog steeds, geloof ik. Een tragedie voor Polen, want Narutowicz was een rechtschapen man en had Polen voor veel ellende kunnen behoeden.

Drama genoeg, zou je zeggen, om een meeslepende film mee te maken. Helaas. Het is een oersaaie aaneenschakeling van debatten, commentaren en gesprekken geworden. Alsof iemand daar na een halve eeuw nog op zit te wachten. De film is dan ook terecht vergeten.

Maar waarom dan toch drie sterren? Omdat deze film voor historie diehards zoals ik toch wel interessant is. Het gaat hier om de strijd tussen links en rechts zoals die overal in Europa in het begin van de jaren twintig - dus direct na de Eerste Wereldoorlog - gevoerd werd. En overal door rechts werd gewonnen. Zoals ook hier in Polen.

Bij rechts moet je denken aan: conservatief, nationalistisch, katholiek en pre-fascistisch. Dat laatste wordt in deze film niet zozeer benadrukt, maar de positieve rol van de communisten natuurlijk wel. De film is gemaakt tijdens de hoogtijdagen van het communistisch regime in Polen. Maar... waar eerst de vooroorlogse periode volstrekt onbespreekbaar was, was dat in 1978 kennelijk geen probleem meer.

Interessant is wel dat dat 'rechts' (conservatief, nationalistisch, katholiek) nu weer aan de macht is, zoals het ook gedurende het gehele interbellum aan de macht is geweest. De periode van 1989 tot 2014 met enige liberalisering en democratie is dus maar een korte tijdspanne geweest.

In Polen was het meer een strijd tussen gematigd en radicaal nationalisme. Als vertrouweling van de populaire Pilsudski wist Narutowicz nipt de verkiezingen te winnen.

De moordaanslag gepleegd door de antisemiet Niewiadomski zorgde gek genoeg voor enige verzoening tussen de nationalisten. De schok was toch wel groot. Meer dan een half miljoen mensen waren aanwezig bij de uitvaart van de vermoorde president.

Pas in de jaren 30 kreeg het radicaal zeg maar extreem nationalisme de overhand in Polen met alle verschrikkelijke gevolgen van dien.