De Loteling (1973)

Er wordt al eens lacherig gedaan over de Vlaamse boerenfilms, maar Roland Verhavert maakte in dat genre wel enkele pareltjes (Pallieter, Boerenpsalm, Rolande met de Bles, ...). De sterkte van de films is natuurlijk het verhaal dankzij de grote schrijvers als Conscience of Timmermans. Met een simpel relaas van een een boerenjongen uit 1833, krijgen we meteen een mooi beeld van de historische geschiedenis. Met Decleir als de blinde soldaat die z'n acties steeds doet met de goeie voornemens, maar uiteindelijk zoals velen slachtoffer wordt van z'n sociale status. Ansje Beentjes is de liefdevolle vriendin die kost wat kost haar liefde wil terug zien.

Een film als dit kan teren op de eenvoud gelukkig, waar films als De Leeuw van Vlaanderen te kort kwam om een echt epos te zijn. Als Vlaming kon ik meteen enkele opnamelocaties herkennen, die er wel goed uitzagen, maar door hun sterke herkenbaarheid soms wat misplaatst overkwamen. Al viel dat op zich wel mee en moet het ook niet overroepen worden.

De Loteling is een mooi verhaal dat misschien wat geleden heeft door de tand des tijds, maar op zich niet zo hard gehavend is. Een mooi verhaal uit onze Vlaamse geschiedenis. En daardoor herkenbaar en dichter bij als kijker.

Knappe vefilming van de novelle van Hendrick Conscience. Ken het verhaal niet zoals Conscience het heeft geschreven, maar had de indruk dat de film nog even mocht duren.

In ieder geval nog best bekijkbaar en eigenlijk voor zijn tijd progressief, een tijd trouwens waar de Vlaamse film heel dikwijls synoniem was van het plattelandsleven van vele decennia geleden.

Verhavert doet Conscience

Na het onverwachte succes van Mira besloot producent Jan Van Raemdonck hetzelfde kunstje nog eens opnieuw te doen, namelijk een bekend boek van een Vlaamse schrijver verfilmen. Deze keer werd er echter niet naar het oeuvre van Stijn Streuvels gekeken, maar werd dat van Hendrik Conscience onder de loep genomen. De keuze viel uiteindelijk op De Loteling en Roland Verhavert, die met onder andere Rolande met de Bles recentelijk hoge ogen had gegooid, werd aangesteld als regisseur.

Ik had in ieder geval redelijk grote verwachtingen aangezien Verhavert's kortfilm "Ansfred van Antwerpen" me al kon bekoren en De Loteling zit uiteindelijk op eenzelfde niveau. Het is nog wat te vroeg om echt een lijn in zijn oeuvre te kunnen ontdekken, maar het lijkt wel alsof de regisseur graag de kaart van de afstandelijkheid trekt. De gebeurtenissen die Jan (en Katrien) ongewild moeten ondergaan worden bijna als het ware klinisch geregistreerd en het duurt even vooraleer dat echt pakt op het scherm. Het is dan ook pas met het einde dat het kwartje echt lijkt te vallen. Die scène waar Jan en Katrien over de zandvlakte lopen, de camera opeens naar opzij gaat en je de twee Voetbranders ziet staan... Opeens is de klik daar en het is een scène (zeker wat er nog op volgt) die hard binnenkomt in de huiskamer. Naar het schijnt heeft Verhavert zelf ook wel wat aan het script gesleuteld om het wat rauwer te maken in vergelijking met het geromantiseerde beeld dat Conscience er van had gemaakt. Vraag me af hoeveel er effectief van de hand van de regisseur komt en hoeveel van de schrijver.

Jan Decleir, kan die man eigenlijk iets verkeerd doen? Het lijkt wel alsof hij elke rol naar zijn hand kan zetten en die van Jan Braems is daar geen uitzondering op. Hij wordt terecht één van de groten der Vlaamse cinema genoemd en ook hier overtuigt hij over de gehele lijn. Ik ben ook nog zeer gecharmeerd door Ansje Beentjes trouwens. Niet makkelijk om als debutante direct tegenover zo'n acteur te staan die zijn strepen al verdiend had, maar Beentjes heeft een goede chemie met Decleir en weet zich perfect staande te houden. Er is in ieder geval weinig op haar aan te merken, zelfs niet in de scènes waar ze de film alleen moet zien recht te houden. Jammer (en vreemd) dat ze er niet in geslaagd is om een carrière uit te breiden. Afgaande op deze rol zat er meer in.

Ben benieuwd naar het overige werk van Verhavert, ik heb hier in ieder geval nog Brugge, Die Stille en De Zachtmoedige (die laatste staat trouwens als extra op de DVD van De Loteling!) liggen, dus ik heb nog wel een kleine voorraad. Hopelijk weet zijn stijl me nog net iets meer te overtuigen, al denk ik dat dit met een herziening ook wel eens aan 4* zou kunnen geraken.

3.5*

Met dit werk van de oude Vlaamse stempel zal een jong publiek moeite hebben wegens het gezapige tempo en de technische beperkingen, maar het blijft een ontroerend verhaal. Nic Bal en Roland Verhavert weken sterk af van de novelle van Conscience. De christelijke moraal is geminimaliseerd en er werden enkele scènes met bruut geweld in verwerkt. Dat Jan Braems zich door een rijke om liet kopen, was hun eigen vondst.

Veel aandacht gaat naar de armoede van het boerenvolk, dat zich vastklampte aan geloof, bijgeloof en kwakzalverij. De Kempense natuur komt moot in beeld, vooral wanneer ze dat beekje doorwaden en tijdens het onweer. De scènes in de kazerne, eigenlijk het begijnhof van Diest, vormen een grauw contrast. Het wordt niet expliciet gezegd, maar Jan Braems krijgt chlamydia na z'n bezoek aan die prostituee. Slechte hygiëne - hij liet zich wijsmaken dat hij z'n ogen moest wassen met urine - leidden tot een trachoom, een ontsteking waarvan hij blind werd.

Ze hebben de boeren geen ABN laten spreken, maar ook geen plat dialect. Er komen Franse leenwoorden in voor als courage en pertanc (pourtanc). Tijding in plaats van nieuws is een archaïsme. Het beste citaat: "Ge moet maar denken, het zijn mijn oversten." Het grootste minpunt is de nasynchronisatie. De lippen bewegen ongelijk, de rustige spreekstem van Jan Decleir komt probleemloos boven het onweer uit en de Nederlandse actrice spreekt met een Vlaams accent. Magda Lesage deed de stem van Trien, omdat Ansje Beentjes ziek was. Zij had wel het ideale vlasblonde kopje om de puurheid en onschuld van haar personage uit te drukken te midden van ellende en geboefte. Je kunt nog altijd meeleven met Jan en Trien, die ondanks alle ontberingen blijven doorgaan.

Zo één van die klassiekers die ik bij mijn oma wel eens zag op VHS. Oervlaamse film over het beruchte lotelingensysteem waarbij elke jongeman via een veredelde tombola zijn leven getekend zag door opgeroepen of vrijgesteld te worden van de dienst. Dat rijken zich konden uitkopen is niet iets waarvan ik schrok, maar wat me meer opviel is het feit dat de afwezige een grote arbeidsleemte achterliet voor de familie.

Ontroerende film van de onfortuinlijke Jan Braems welk na verloop van tijd eerder een zwanenzang wordt. Op dat vlak iets te melodramatisch naar mijn zin waarbij Jan van de ene tegenslag in de andere tuimelt en van kloeke man transformeert naar een heuse sukkelaar. Hoewel Jan overigens wellicht nog nooit zoveel geld bij elkaar gezien heeft, vond ik het ook eigenaardig waarom hij dat geld perse moest meenemen naar het leger. Een andere loteling had wellicht ook geen cent op zak. Het geld was immers bedoeld voor zijn toekomst, niet om zijn "onkosten" te dekken tijdens de dienst.

Daarnaast veel aandacht voor het vrome katholieke geloof uit die tijd, het discriminerende juk in het leger en uiteraard de onvoorwaardelijke liefde van Katrientje voor haar Jan. Hun zwerftocht werd prachtig neergezet in het mooie Kempische landschap. Idyllisch, ware het niet dat er weinig vrolijkheid aan te pas kwam ...

Aardige film waarin een arme boerenzoon in het leger geraakt tegen betaling. Alhoewel er verhaaltechnisch genoeg gebeurd, wist de film me niet overal even goed mee te krijgen. Dit historisch drama weet een prima tijdsbeeld neer te zetten. De aankleding en ook het camerawerk zijn goed.

Zo.

Aardig dramatisch tijdsbeeld. Diefstal, sociaal onrecht, babymoord, verkrachting,.. Noem maar op. De Loteling schotelt het allemaal voor in een minuut of 80.

Het lijkt overkill. Dat is het voor mij ook, maar desondanks is het ook weer niet echt slecht. Voor een stugge Vlaamse boerenfilm valt het me al bij al nog mee. Het gegeven van de loting wordt slechts even aangeroerd. Het is de calvarietocht die de film een hart tracht te geven. Soms wat te stijf maar uiteindelijk lukt dat toch enigszins.

2,5

Nogal vrije verfilming van Conscience's boek. De film heeft geen uitgesproken thema en lijkt alle kanten op te gaan. Hoewel "de Loteling" getiteld, gaat dit maar in beperkte mate over het soldatenleven van toen. Er zit er een erg aanwezig liefdesverhaaltje in met Katrientje, en het droevige lot van de gewone mens wordt belicht, onder andere met een best rauwe verkrachtingsscène en de blindheid van het hoofdpersonage. De verwijzingen naar geloof en devoties uit die tijd zijn onmisbaar voor een film als deze. De film had indruk op mij gemaakt als kind; nu moet ik wel erkennen dat het een stroeve verouderde verfilming is hoewel ik het nog steeds een belangrijk Belgisch werk vindt voor onze cinema.

Oei, niet zo fan van deze film. Vond het vooral leuk om een beeld geschetst te krijgen van een België net na de onafhankelijkheid en fort IV in Mortsel te herkennen (vanuit m'n kindertijd, als schaker). Ook wel iets om stil bij te staan hoe ze destijds een dagenlange wandeltocht naar huis moesten maken, nochtans 'maar' vanuit Mortsel dan (tenzij de kazerne elders moest voorstellen?) naar de Kempen, ergens tussen Zoersel en Rijkevorsel? 'k Zou het misschien wat nader moeten opzoeken, maar ontbreekt me momenteel wel nogal aan tijd.

Verder komen wel nogal zware onderwerpen aan bod in deze film, zonder dat ze al te dramatisch uitgewerkt aanvoelen (nogal toneelmatig een aaneenschakeling van scènes i.p.v. een vlot vloeiende film). De lamlendigheid van de figuur Jan Braems is ook niet bepaald om vrolijk bij te worden: zich laten omkopen waardoor z'n vrijloting voor het leger naar een ander kan gaan, z'n verkregen geld laten stelen, z'n vrouwtje bedriegen en er chlamydia door oplopen, blind worden door volksverhaaltjes te geloven, onderweg een blok aan het been zijn, bijna verdrinken in een beek, logerend bij een gezin op hun hooizolder toevallig die nacht net getuige zijn van marteling, aanranding en babymoord, totaal niets ondernemen bij de verkrachting van Katrientje, ... Wel net iets te zeer een overdaad aan drama ook. Met tussendoor nog ruimte voor een stukje bedevaart en een bezoekje aan een dokter. Je hebt bij dit alles vooral geen al te groot medeleven met de man, zonder dat je hem of zijn naasten en anderen onheil toewenst uiteraard.

Het is ook een tijdsgeest waarin rijk zeer erg afstak tegen arm, wat in menig Vlaams film van die periode aan bod kwam (bv. ook in Daens), met ermee gepaard gaand het geloof, bijgeloof en andere kwezelarij. Zeker toen moeten de mensen toch iets hebben gehad van "nu alweer zo'n Vlaamse plattelandsfilm uit de oude tijd?" Qua score weet ik niet zo goed wat te geven: 2 of 2,5? Boerenpsalm (3) vond ik iets leuker, Pallieter misschien toch ietsjes minder (2), dus plaats ik deze tussenin.