Tardes de Soledad (2024)

Wat een belevenis om Tardes de Soledad te ervaren in het bijzijn van Serra in een afgeladen Cinema Palace - die tempel van middelmatigheid. Er is een zekere afkeuring merkbaar aan de houding van het publiek, vaagweg progressief en veelal onwetend, zoals het de Brusselse culturele goegemeente betaamt. Naast mij zit een heerschap dat tijdens de film, telkens wanneer matador Roca Rey door een stier geraakt wordt, een osentatief gebaar van teleurstelling maakt. De andere toeschouwers zouden maar eens moeten twijfelen aan zijn superiere moraliteit. Tijdens de Q&A maakt een vrouw dan weer een opmerking over de toxische masculiniteit van de stierenvechters. De aanwezigheid van Serra zelf was zeer welgekomen: natuurlijk heeft hij de allure van een arthouse beroepsprovocateur, maar of hij daarom narcistisch zou zijn? Et alors. Het is alleszins geen fopartiest, maar iemand die een weloverwogen formalisme nastreeft en daar een uitgesproken visie over heeft. In die zin is het ook geen overbodige luxe dat hij tijdens een Q&A lang aan het woord is, gelet op de dommigheid van het publiek. Natuurlijk zien we in Tardes de Soledad de barbaarsheid van stierenvechten, natuurlijk is er een eigenaardige homo erotiek omtrent de leden van de quadrilla die Roca Rey bijna als een godheid vereren en hem op een gegeven moment zelfs in een strak maillot hijsen op zijn hotelkamer in de Ritz Madrid. Maar Serra heeft een film gemaakt die dit soort banale schema's overstijgt. Het is een compromisloos spektakel, de corrida in zijn meest pure en onmythologische vorm. Nergens krijgen we inzage in de hele folklore rond het gebeuren: we zien nooit het publiek, de randanimatie e.d., de camera beperkt zich tot Roca Rey en de stieren. De kijker zit als het ware gevangen in een hypnotiserende lus van de bewegingen en de mimiek van Roca Rey. Deze matador komt niet per se als een sympathiek persoon over, op bepaalde vlakken heeft hij zelfs iets onmenselijk. Dan heb ik het zelfs niet over zijn wreedheid aangaande de stieren, maar wel dat normale menselijke emoties en reacties hem vreemd lijken. Hij lijkt te verkeren in een soort permanente trance waar enkel de corrida van belang is, aangemoedigd door zijn aanbidders van de quadrilla. "Het leven stelt niets voor!" roept er één op een gegeven moment zelfs. Het stamina van Roca Rey is absoluut fascinerend te noemen en ik ervaar er zelfs een zekere schoonheid in. De man heeft blijkbaar een enorme reputatie opgebouwd als stierenvechter, maar in een wat ouder artikel van een Belgisch boulevardkrantje wordt hij nog enorm door de mangel gehaald. Volgens het artikel zou hij de slechtste toreador ooit zijn, omdat hij telkens door de stier gemolesteerd werd. Hij verloor twee tanden, zijn kaak werd verbijzelf, zijn buikspieren scheurden, zijn aars en scrotum werden gespiest... Een persoon met een dergelijke doodsdrift kan ik eigenlijk niet moreel afkeuren, hooguit tragisch vinden op een fascinerende manier. Ik zou alleszins niet juichen als Roca Rey zijn dood zou vinden in de arena, zoals de man naast mij leek te hopen. Roca Rey en zijn kornuiten hebben wel een zekere indruk op mij nagelaten. Ik wist tijdens de film niet dat ze van Peruviaanse afkomst zijn, maar misschien is het wel de discrepantie tussen het mores van het meer traditionele en rurale Peru en de 'elegante' kunst van het stierenvechten die intrigerend werkt. Serra merkt op dat deze figuren wandelende anachronismen zijn. In een maatschappij waar iedereen homogeen wordt, is het verwonderlijk om zulke sujetten aan te treffen die totaal niet geassimileerd zijn en eerder in een roman van het begin van de 20ste eeuw thuishoren - wat ik een erg mooie gedachte vind.

De film duurt heel lang en laat niets anders zien dan de stierenvechter (torero) Andrés voor (kleren aantrekken, kruis slaan), tijdens (de wedstrijd) en na (nabespreking in de auto) z’n stierengevechten. En dan vooral tijdens: bijna de hele film is gevuld met beelden van z’n stierengevechten. Zelfs de grootste liefhebbers van deze ‘sport’ zouden het beu worden en het publiek dat niets met stierengevechten heeft, waaronder ikzelf, verveelt zich al snel dood. Kenmerkend voor de wijze van in beeld brengen is de close-up zodat we nauwelijks iets van de wedstrijd (het duel) meekrijgen maar des te meer van de blikken van de torero en het bebloede lichaam van de stier. Met dit hyperrealisme wordt misschien de romantiek ervan weggenomen maar tegelijk laat het ook van dichtbij de confrontatie zien tussen mens en beest, tussen geest en natuur zodat je begrip krijgt waarom dit een oeroude traditie is: het oogt als een ritueel dat de grootste gebeurtenis van de menselijke geschiedenis visualiseert, namelijk de overwinning van de mens (geest) op de (wilde) natuur. Tegelijk oogt het als een circusact want alhoewel de strijd gecontroleerd wordt gevoerd met een zekere overwinning door de mens is het niet zonder gevaar – de torero moet het gevaar opzoeken – zodat het ook een kunststuk is welk kunstje echter tot vervelends toe wordt herhaald. Zelf zien de torero’s en het publiek het denk ik als een sport waarin de torero toont dat hij “de grootste ballen” van iedereen heeft door elke keer opnieuw z’n leven te wagen voor z’n roem: het toont de moed van echte mannen die daarvoor als helden gevierd worden.

Maar hoeveel je er ook in kunt zien – en ik denk dat iedereen erin ziet wat hij wil zien: sommigen lopen uit de bioscoop weg omdat zij slechts dierenmishandeling zien – de documentaire ‘zegt’ zelf niets maar laat slechts eindeloos het stierengevecht zien (zodat je zelfs als leek snel een expert wordt in de beoogde ordening van gebeurtenissen in de arena). Omdat Andrés een paar keer gebeukt wordt door de stier zijn er enkele intense momenten, maar omdat de film geen variatie kent en mede daardoor heel, heel lang duurt ondergaat niet alleen de stier een zinloze marteling maar de kijker evengoed maar dan uit verveling.

controversieelste sporten ter wereld: stierenvechten. Opent met Andrés Roca Rey die na een optreden wordt verzorgd aan zijn wonden. Vervolgens zien we, grotendeels in een doorlopend shot, het verloop van zijn optreden tot het onvermijdelijke einde. We horen de interactie tussen Andrés en de stier, die met zijn teamleden en zo nu en dan met toeschouwers. Een statische, ogenschijnlijk verborgen camera registreert alles wat de mannen zeggen tijdens de busreis naar het hotel na afloop van het gevecht waarbij de toon verandert zodra Andrés uit beeld is. Zeer confronterend, buitengewoon fascinerend, maar als je niet tegen dierenleed kunt, zou ik er niet aan beginnen.

Ohja. Stierenvechten.

Zo iets waar heel Nederland graag met het vingertje voor klaar staat. Een achterlijke traditie, dierenleed, openbare wreedheid. Alsof wij op dat gebied recht van spreke zouden hebben, met onze achterlijke tradities van racisme en vuurwerk, onze positie als wereldleider in dierenleed in de varkensvleesindustrie en onze landbouw. En buiten dat, het is makkelijk om een mening te hebben als je op de bank thuis een biefstukje zit te eten, maar ga zelf eens in de arena staan. Het zijn niet die koeien van die cursus koeknuffelen, het is een speciaal op agressie gefokt beest van 800 kilo spieren wat na de voorronde allang weet hoe het afloopt en nog maar één enkel doel in het leven ziet en dat is om jou te ontleden tot wat losse atomen en een onwelriekende vloeistof.

En dan nog, om maar even zo te beginnen, wie onschuldig is werpe de eerste steen, dus eenieder die zich een oordeel aanmatigt over stierenvechten is een veganist, heeft geen huisdieren, heeft nooit vuurwerk afgestoken en doet uit principe niet aan Sinterklaas zowel omdat het een naar racistisch gedoe is als omdat het is uitgevonden door de commercie. En daarnaast moet je toch minimaal het oeuvre van Hemingway meerdere malen doorgewerkt hebben - met voetnoten en aantekeningen - en meerdere keren in het Baskenland zowel in de Frans- als Spaans- traditionele stijl evenementen hebben bijgewoond. Anders heb je gewoon geen recht op een mening. Dan heb je misschien een geloof, een overtuiging, maar daar liggen dan geen feiten en geen kennis onder. Probleem alleen is als je dat allemaal wel hebt, dat je dan waarschijnlijk nog steeds niet echt een mening hebt, want het ligt allemaal toch wat meer ingewikkeld dan die achterlijke tradities van ons hier.

Ja, er is wat te zeggen voor het idee dat het een barbaars ritueel is, een zinloze en wrede slachtpartij. En dat is ook zo, maar dat is de hele gang van zaken in een regulier abattoir ook, en wellicht zelfs veel erger - we kunnen dat niet afmeten aan de normen en het begrip van de stier, maar de gemiddelde gang van zaken die een gewone koe meemaakt op weg naar een biefstukje is beslist niet fraai, en je zou echt iets kunnen voelen voor de stelling dat een vechtstier misschien een heldendood verkiest boven een 'humaan' schietmasker in een donker en volgescheten gangetje in een vies slachthuis.

Deze documentaire geeft dus een glimps van die andere kant van het verhaal. Hoe het gaat in de arena - waar zo ongeveer geen enkele van de zo vurige tegenstanders ooit iets van gezien, gelezen of geleerd heeft. Meer dan welke eerdere film of documentaire ooit geeft het een haast tastbaar idee van hoe het toegaat. Vooral door de constante focus, de volgens mij unieke geluiden van de toreador en zijn helpers met een richtmicrofoon opgepikt uit het lawaai van de arena. Waarbij enerzijds wel duidelijk wordt dat het hele ritueel in feite gewoon business as usual is, het afdraaien van een vooraf bekend scenario - maar aan de andere kant ook dat de stier bepaald niet een willoos en kansloos slachtoffer is, en het gescheurde kontbroekie van onze held aangeeft dat als die hoorn een paar millimeter naar rechts gezeten had, het einde oefening was geweest. Een doorboorde slagader in de lies is niet iets wat je overleeft. En dat botsinkje ook al, ik heb zulke stieren door tweeduims eikenhout zien beuken alsof het een luciferhoutje was. Die hele mooi rood geverfde barriere is gebouwd van eenvoudig vervangbare onderdelen. Laat dat even rustig tot je doordringen.

Dus ja, het ligt wat genuanceerd wellicht. En al trekt het idee van een traditionele corrida me absoluut niet - en heb ik er ook nog nooit een zelf gezien - gaat het me te ver om dat te veroordelen en diezelfde avond een biefstuk te eten. En evengoed is het me een stap te ver om de niet-dodelijke Franse variant van stiertje-tik of wellicht zelfs stiertje-prik te veroordelen, zolang het er uitziet alsof de stier daar uit zichzelf aan meedoet en lol aan heeft. Ga eens naar de Camargue voor een paar van dat soort events voordat je daar iets over zegt. Maak eens een weekje of wat mee hoezeer dat een deel is van het leven daar, en maak eens mee hoe een stier die niet wil meedoen misschien wordt uitgejouwd, maar verder wel met rust gelaten wordt. Nouja, totdat het tijd voor de biefstukjes wordt dan, vanzelf.

Met die hele inleiding van mijn ziel af, wellicht tijd om het eens over deze film te gaan hebben. Wat wellicht enorm, enorm bewonderenswaardig is is dat Serra het heeft aangedurfd om een zo beladen onderwerp aan te pakken, en daar een zo monomane en beperkte benadering in te kiezen. Geen duiding, geen uitleg, geen talking heads, geen niks, zoek het maar uit. Laat de kijker zijn eigen weg maar vinden in de rituelen met de kledij die ergens tussen danser en homoerotiek in zitten. Met de wanstaltige hoeveelheden bloed, waarbij geen duiding van wie dat is. Met hoe de arme stier nog nauwelijks dood lijkt als hij zonder pardon weggesleept wordt, met zijn nog open oog door het zand. Met de onwaarschijnlijke dreunen die Roca op zijn lijf krijgt - en hoe de vechtstier, ondanks wat ik in mijn al te lange inleiding al beschrijf, eigenlijk nergens kwaadaardig op zoek lijkt om zijn kwelgeest tot elementaire deeltjes te vertrappen. De scenes in de bus, de verhouding tussen de mannen. De scene als Roca zich aankleedt, en hij nog blijkt te bloeden uit zijn achterwerk. Hoe de mannen uit hun ogen kijken als ze bezig zijn, de concentratie van Roca als hij voor zich opmaakt voor een recibiendo.

Je kan over het stierenvechten vinden wat je maar wil. Maar Serra heeft minstens even grote ballen als Roca en zijn makkers om dit zo de wereld in te gooien. En volgens mij is het ook zo ongeveer de enige juiste benadering van het hele fenomeen dat het stierenvechten is: laat het zien in alle onsmakelijke en gore details, in alles wat er achter de schermen en in de modder gebeurt. Als een dans van leven, dood en eten, zoals het ooit misschien ook bedoeld was, in de tijd dat de reguliere agri industrie nog niet pretendeerde iets om de dieren te geven. Met wellicht nog een vergelijkbare documentaire over die agri industrie als begeleiding, en hoe de minder fortuinlijke koeien daar hun eindje in vinden. Misschien zelfs een uitleg over hoe het stierenvechten in meerdere details haast nep is, met alle trucs die er bij gehaald worden, van het wisselen van het echte zwaard voor een lichtgewicht versie tot het bijvijlen van de hoorn.

Is het daarmee een 'goede' documentaire? Wellicht. Een prettige? Niet beslist, want je moet er maar zin in hebben om twee uur naar getergde en bloedende dieren te kijken. En wat me ook opvalt is dat er geen sprake is van de volgens mij toch vrij regelmatige martelgang waarbij de 'finale' steek met het zwaard talloze keren herhaald moet voordat het dan eindelijk eens raak is. Is dat dan kritiek, een verwijt aan Serra? Ja, misschien is het dat toch inderdaad wel. Hoe triviaal het misschien ook lijkt in de hele martelgang van het kansloze dier in kwestie tegenover de almachtige matador als representant van de nog almachtigere mensheid, het doet af aan de verder vrij strak feitelijke benadering, en dat was nou zo ongeveer precies het enige wat de film tot iets bijzonders maakt.