Zhena Chaikovskogo (2022)

De beroemde componist Pyotr Tchaikovsky stierf op 6 november 1893, kort na de première van zijn zesde symfonie, ook bekend als ‘The Pathétique’. De uitvaart van deze legendarische Russische componist wordt verstoord door de aanwezigheid van zijn echtgenote Antonina [Alyona Mikhailova]. In rommelig gestructureerde flashbacks ontdekken we waarom haar aanwezigheid bij Tchaikovsky’s begrafenis bepaald niet vanzelfsprekend is. Prachtig gefilmd door Vladislav Opelyants en vol overgave geacteerd, maar Serebrennikov, die ook verantwoordelijk is voor het scenario, weet geen moment duidelijk te maken waarom Antonina zich obsessief vastklampt aan haar homoseksuele echtgenoot. De sympathie gaat dan ook meer uit naar Pyotr dan naar zijn stalkerige echtgenote en dat kan niet de bedoeling geweest zijn.

Uitstekend geacteerd, subliem aangekleed en prachtig belicht, maar ook uiterst verstikkend op een manier die mij op een afstand zette zonder dat ik dat wilde: het was voor mij moeilijk om me in het titelpersonage in te leven of te verplaatsen, en daarom vond ik het ook onmogelijk om met haar mee te leven. De componist speelt open kaart met haar zonder kennelijk te beseffen dat dat het domste is dat hij onder de omstandigheden had kunnen doen, want Antonina Miliukova is bepaald hardleers en kan op den duur de door hem gestelde voorwaarden niet accepteren, met alle gevolgen van dien. De ellende die daaruit voortvloeit is dwingend in beeld gebracht maar onaangenaam om te volgen, zodat ik na afloop bleef zitten met de vraag waarom deze film eigenlijk werd gemaakt: om één specifieke ziektegeschiedenis te belichten, of als portret van het meer algemene fenomeen obsessie? Misschien niet de juiste vraag om te stellen wanneer een film je juist moet meeslepen.

Serebrennikov zal bijbhet grote publiek geen belletje doen rinkelen. Ook in het arthouse wereldje niet zo´n veel bekeken regisseur denk ik. Er staan tien films van hem hier op MM, maar die zijn toch niet alom bekeken. Voor mij mijn derde van hem en sowieso zijn beste.

Mooi indringend portret van het huwelijk van Tchaikovsky. Eentje die al voor aanvang gedoemd was om te mislukken. Niet dat hij het konder stoelen of banken stak. Hij waarschuwde zijn verloofde al wat voor persoon hij was. Wat volgt is een neerwaartse spiraal van zelfdestructie voor beiden uiteindelijk. Zijn homoseksuele geaardheid was een publiek geheim wat enorm doorwoog op het huwelijk.

Prachtige aankleding, knappe belichting met veel donkere schaduwen. Mooi acteerwerk ook met prima dialogen. Zeker een aanrader voor de liefhebbers.

Ik was erg onder de indruk van een eerdere film van Serebrennikov – Petrovy v Grippe (Petrov’s Flu) (2021) die ik ervoer als een delrium vol wodka, poëzie, waanzin en geweld – zodat ik bij deze film ook hoopte op een dergelijke heftige, hallucinante ervaring. Nu zitten er ook in deze film weer een paar surrealistische en grotesk-bizarre scenes maar in stijl met Tsjaikovski’s romantische muziek is de film vooral sfeervol romantisch in de zin dat praktisch de hele fim is geschoten in schemerlicht (slechts af en toe ondersteund met Tsjaikovski’s muziek). Ook de inhoud van de film is romantisch: het gaat over de obsesssieve liefde van Antonina voor Tsjaikovski die echter op mannen valt en slechts met haar is getrouwd voor het geld en om de geruchten over zijn homoseksualiteit te dempen. Het wordt dan ook geen gelukkig huwelijk waarbij Tsjaikovski letterlijk van haar weg vlucht.

De film begint met de aantekening dat in die tijd een vrouw slechts de naam in het paspoort van haar man is maar daar merk je niets van: Antonina heeft een zeer sterke wil waarmee ze elke man domineert welke wil er met name in bestaat dat ze weigert om van Tsjaikovski te scheiden omdat ze niet kan aanvaarden dat hij niet van haar houdt zoals zij van hem. Tegen het advies van de hele wereld om hem los te laten omdat hij nu eenmaal niet van vrouwen houdt blijft ze hardnekkig weigeren: ze is en blijft “Tchaikovsky’s Wife”. Die titel is beslist een verwijzing naar het beroemde verhaal Lady Macbeth uit het district Mtsensk (1865) van Nikolaj Leskov want ook Antonina heeft – naar eigen zeggen – haar ziel aan de duivel verkocht waarbij ze bereid is alles op te offeren om bij Tsjaikovski te kunnen blijven. In de aantekening na afloop van de film wordt meegedeeld dat ze is gestorven in een krankzinnigengesticht: haar obsessieve liefde heeft haar krankzinnig gemaakt hetgeen in de film (nog tijdens Tsjaikovski’s leven) vooral tot uiting komt door middel van toenemende hallucinaties (waarbij ze inderdaad alles opoffert voor haar tevergeefse liefde).

Ik denk dat Serebrennikov deze film belangrijk vond om te maken omdat Antonina – als ik op Wikipedia over haar leven lees is de film behoorlijk authentiek – juist geen onderdanige vrouw was maar in wezen het seksuele roofdier waarmee de stereotype rollen worden omgedraaid (terwijl het thema van de obsessieve liefde natuurlijk tegelijk typisch romantisch en dus 19de eeuws is welk tijdvak goed lijkt te zijn uitgedrukt door de film). Maar de authenticiteit van de film is ook zijn zwakte: uiteindelijk gebeurt er in deze lange film niet heel veel dramatisch – het is vooral een eindeloze vechtscheiding die zich maar niet verwerkelijkt vanwege haar weigering (Antonina is niet zo duivels als Lady Macbeth) – waardoor het een wat slepende film is geworden.