Licht (2022)

'Licht is tegelijk een lofzang en een kritiek op het genie dat in 2007 overleed maar alom aanwezig is in de film' - Filmkrant

Ik denk dat The Beatles zo ver boven de andere popgroepen en artiesten uitstegen omdat ze niet alleen goede songwriters waren maar ook oprecht geïnteresseerd waren in alle nieuwe vormen van muziek die ze konden vinden om die vervolgens op te zuigen, van artistieke avantgardegroepen zoals The Velvet Underground tot Indiase ‘klassieke’ muziek en hedendaagse Westerse kunstmuziek. Zowel Paul McCartney als John Lennon werden – toen hun muziek serieuzer werd – geïnspireerd door avantgardecomponisten zoals John Cage, Luciano Berio en Karlheinz Stockhausen. Bv. Revolution 9 is direct geïnspireerd door Berio’s (derde deel van) Sinfonia. Maar Berio was (net als The Beatles) weer geïnspireerd door met name de elektronische muziek en musique concrète van Stockhausen die wereldberoemd was geworden door z’n wonderschoon elektronisch werk Gesang der Jünglinge uit 1956 (zie m’n eerste bericht in dit draadje over elektronische muziek). The Beatles waren zo’n fan van de muziek van Karlheinz Stockhausen dat ze zelfs een foto van de componist op de hoes van hun album Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band plaatsten. Maar waar Berio zelf een fan was van The Beatles, leren we in deze documentaire over Stockhausens project Licht dat Stockhausen alle populaire muziek totaal minachtte.

Ook andere grote popartiesten bestudeerden overigens de muziek van Stockhausen waaronder The Who, Pink Floyd, Jefferson Airplane, The Grateful Dead, Frank Zappa en later Björk (alsmede jazz-grootheden zoals Miles Davis) en onder meer de experimentele groepen Can en Kraftwerk zouden bij Stockhausen in de leer zijn geweest, maar hun enthousiasme voor Stockhausens muziek lijkt niet te zijn overgeslagen naar het poppubliek. Ikzelf ben geheel opgegroeid met popmuziek maar in mijn muzikale honger heb ik als 13-jarige of zo qua klassieke muziek ook Mozarts 20ste pianoconcert en een werk van Stockhausen op een cassettebandje opgenomen (ik heb geen idee hoe ik aan die werken kwam). Uit gebrek aan cassettebandjes heb ik snel erna Stockhausen overschreven, zodat ik niet meer weet welk werk ik had opgenomen, maar ik kreeg er weldra spijt van want dat werk deed me wel wat. Stockhausen geldt als mogelijk de belangrijkste muziektheoreticus van na de Tweede Wereldoorlog die zijn muziektheorie in allerlei artikelen e.d. uitlegde, maar toch is zijn muziek vrij toegankelijk, waarschijnlijk omdat Stockhausen toch vooral vanuit zijn gevoel of intuïtie componeerde (tegen de achtergrond van zijn baanbrekende muzikale theorieën en experimenten), zodat je geen muziektheorie hoeft te kennen om zijn muziek intuïtief te kunnen waarderen. Je hebt alleen een open muzikale geest nodig om Stockhausens avontuurlijke stappen in nog onontgonne muzikale terreinen te kunnen volgen, welke ruimdenkendheid bij de gemiddelde popliefhebber klaarblijkelijk ontbreekt – Stockhausen verfoeide alle muziek die geen kunstmuziek is omdat alleen kunstmuziek open staat voor nieuwe ideeën – maar die bij The Beatles en ook bij mijzelf wel aanwezig was zodat ik altijd een liefhebber van Stockhausens muziek ben gebleven.

Deze documentaire is gemaakt door Oeke Hoogendijk die met Mijn Rembrandt een vreselijk slechte documentaire had gemaakt maar ondanks dat zij hier een beetje dezelfde procedé volgt van observeren wat er achter de schermen in de kunstwereld gebeurt (zonder dat we iets leren over de kunst zelf) vanwege mijn liefde voor Stockhausens muziek wilde ik ‘m toch zien. Deze documentaire observeert een beetje de totstandkoming van het grootste muzikale project aller tijden: een uitvoering van Stockhausens operacyclus Licht. Stockhausen was een modernistisch (en daarmee op het abstracte gerichte) componist in de zin dat hij de gehele wereld wilde omvatten en een universalistische boodschap van verbroedering en spirituele verheffing uitdrukte – zijn muziek is in die zin wereldmuziek à la lettre – waarbij hij in dit werk bijna letterlijk alles wil omvatten in de vorm van een “eeuwige cyclus” van de dagen van de week: het werk bestaat uit 29 uur muziek, verdeeld over zeven opera’s ofwel dagen waarvan niet één het begin of het einde van de cyclus vormt.

Licht is Stockhausens levenswerk, maar zoals verwacht leren we in de documentaire niet veel over de muziek als zodanig: het laat vooral de dirigent en Stockhausens gezin (Stockhausen is in 2007 gestorven) spreken over hoe ambitieus het project is en hoe zij er tegen aan kijken. We leren dat Stockhausen helemaal voor z’n muziek leefde, dat hij egoïstisch en kinderlijk was, ook modern qua liefde was met eindeloos veel minaressen en z’n leven lang het bed met meerdere jonge vrouwen tegelijk deelde en dat hij zijn vrouwen plus zijn zes kinderen inlijfden in zijn muzikaal universum waarna we leren over de muzikale projecten van de kinderen, dat Stockhausen kinderen die kritiek op zijn muziek hadden nooit meer wilde zien (univeralisme leidde aldus ook tot totalitarisme) en dat uiteindelijk al zijn kinderen met hem braken maar zich na zijn dood ook weer met hem verzoenden. De boodschap is dat genieën beter geen kinderen kunnen nemen en dat Stockhausen zelf een groot kind was die daarom zulke open, utopische muziek kon maken. We leren dat in Licht niet alleen de zangers maar ook de muzikanten moeten acteren en dat de muziek waanzinnig complex is; de seriële muziek van onder meer Stockhausen die alle klassieke wetten van ritme, melodie en harmonie doobreekt is een marteling voor zowel de uitvoerende als de luisteraar volgens een weduwe van Stockhausen. Ook is er even aandacht voor het bekendste stukje uit het werk waarin een strijkkwartet vanuit vier helicopters speelt. Op Wikipedia lees je overigens interessantere informatie over Stockhausen en z’n muziek die de documentaire overigens wel onderstreept: zo noemde Stockhausen de aanslagen van 9-11 het grootste kunstwerk omdat zowel de kunstenaars als het publiek sterven tijdens de uitvoering ervan…

De documentaire cirkelt op een weinig interessante wijze rond z’n onderwerp van Stockhausens muziek met tal van onbelangrijke details, zoals dat Stockhausens schoenmaat 46 is, met de focus vooral op de problematische gezinssituatie zonder veel licht te werpen op Stockhausens muziek. Het tekent Hoogendijk die opnieuw laat zien geen goede kunst- of muziekdocumentaire te kunnen maken, al is het prijzenswaardig dat zij in ieder geval aandacht geeft aan Stockhausen die zowel als persoon als wat zijn werk betreft wellicht de meest controversiële figuur in de muziekgeschiedenis is. Dat maakt zelfs het oninteressante kijkje in zijn privéleven toch nog een beetje interessant en het nodigt uit om snel naar Stockhausens muziek, die avantgarde en een zekere intuïtieve maar abstracte schoonheid combineert, te gaan luisteren.

Karlheinz Stockhausen was een muzikale pionier die van grote invloed was op onder meer Frank Zappa en Kraftwerk (over pioniers gesproken) en tevens prijkte op de cover van het ‘Sgt. Pepper’-album van The Beatles. Deze eigenzinnige en zeer gedreven componist stierf in 2007 en heeft nooit een integrale uitvoering van zijn Magnus Opus “Aus Licht” kunnen meemaken. Niet geheel onbegrijpelijk, want het is de langste operacyclus ooit (met een opera voor iedere dag van de week) en het breekt veelvuldig met muzikale tradities waardoor het ook voor de meest ervaren musici een enorme (en enorm lastige) klus is om de muziek onder de knie te krijgen. De Nationale Opera, het Holland Festival, het Koninklijk Conservatorium en de Stockhausen Stiftung Für Musik slaan in 2016 de handen ineen met als doel de volledige cyclus tijdens het Holland Festival van 2019 uit te voeren. Hoogendijk registreert de cultuurbotsing tussen regisseur Pierre Audi, die wil vasthouden aan zijn eigen manier van werken, en Suzanne Stephens en Kathinka Pasveer, de twee zeer ervaren musici die het erfgoed van Stockhausen (met wie ze respectievelijk 25 en 33 jaar samenwoonden) koste wat kost willen beschermen. De muzikale fragmenten zijn gefilmd op een eigenzinnige, maar nimmer storende manier en de wijze waarop interviews, beelden van achter de schermen en beelden van Stockhausen zelf door elkaar lopen is voortreffelijk.